Các cuộc tranh luận về huyền học thường kết thúc trong bực bội, và thường không phải vì ai đó thiếu thông tin. Chúng bế tắc vì cả hai bên dùng những lối lập luận không dẫn tới đâu.
Bài này liệt kê những lối ấy, chia đều cho cả hai phía, vì bên nào cũng có phần của mình.
Ngụy biện thường gặp ở phía bênh vực
Viện cổ: tồn tại hàng nghìn năm nên phải có lý. Tuổi thọ của một tập quán nói về sức sống xã hội của nó, không nói về tính đúng đắn. Nhiều thực hành sai đã tồn tại rất lâu, và nhiều phát hiện đúng thì rất trẻ.
Chuyển gánh nặng chứng minh: anh chứng minh được nó sai không. Trong lập luận, người khẳng định là người phải đưa bằng chứng, chứ không phải người hoài nghi phải bác bỏ.
Khái quát từ trải nghiệm: tôi đã thấy trường hợp đúng. Như bài trước đã nói, một trường hợp không cho biết tỷ lệ, và trí nhớ vốn chọn lọc.
Viện quyền uy mơ hồ: các nhà khoa học đang bắt đầu công nhận. Câu này cần tên người, tên nghiên cứu và nơi công bố, nếu không thì chỉ là một cách nói.
Miễn nhiễm khỏi kiểm chứng: cái này không đo được bằng máy móc. Nếu nó thật sự không tạo ra bất kỳ hệ quả quan sát được nào, thì nó cũng không thể được viện dẫn để giải thích bất cứ điều gì đã xảy ra.
Ngụy biện thường gặp ở phía bác bỏ
Chế nhạo thay lập luận: chuyện nhảm, ai tin thì ngu. Đây không phải lập luận, và nó còn khiến người đối diện đóng cửa ngay lập tức.
Đánh đồng: gộp thờ cúng tổ tiên, lễ hội, tử vi, bùa chú và lừa đảo vào một rổ rồi bác bỏ cả rổ. Bài về tín ngưỡng đã cho thấy bốn thứ ấy khác nhau về nguồn gốc, cấu trúc và mục đích.
Bác bỏ từ một trường hợp xấu: có người lừa đảo nên toàn bộ lĩnh vực là lừa đảo. Lối này sai giống hệt lối khái quát từ một trường hợp tốt ở phía bên kia.
Cho rằng chỉ người thiếu hiểu biết mới tin: quan sát thực tế cho thấy điều này không đúng, và câu ấy làm mất luôn cơ hội tìm hiểu vì sao người ta thật sự tin.
Đòi hỏi không cân xứng: yêu cầu bằng chứng tuyệt đối cho một bên trong khi chấp nhận dễ dãi mọi khẳng định của bên mình. Tiêu chuẩn phải như nhau cho cả hai chiều.
Những lối hỏng chung cho cả hai bên
Tấn công người thay vì lập luận: nói về động cơ, về trình độ, về nghề nghiệp của người nói thay vì xem xét điều họ nói.
Dựng bù nhìn: mô tả quan điểm đối phương ở dạng yếu nhất rồi bác bỏ dạng ấy. Cách chống lại là thử phát biểu lại quan điểm bên kia cho tới khi họ công nhận là đúng ý.
Đổi đề tài khi bí: từ chuyện có kiểm chứng được không chuyển sang chuyện văn hoá dân tộc, hoặc ngược lại từ chuyện văn hoá chuyển sang chuyện mê tín.
Nhầm hai câu hỏi: một là hệ thống này nói gì, hai là nó có đúng không. Rất nhiều cuộc tranh luận là hai người trả lời hai câu khác nhau mà tưởng đang bàn cùng một chuyện.
Và cuối cùng là tranh luận để thắng chứ không phải để hiểu. Khi mục tiêu đổi thì mọi công cụ trên đều bị dùng sai.
Cách giữ một cuộc trò chuyện đi được xa
Bắt đầu bằng việc thống nhất đang bàn câu hỏi nào. Chỉ riêng bước này đã giải quyết phần lớn bế tắc.
Hỏi để hiểu trước khi phản bác. Người ta ít khi đổi ý khi thấy mình bị tấn công, và hay cởi mở khi thấy mình được nghe.
Công nhận phần đúng của bên kia khi có. Nếu ai đó nói rằng đi xem giúp họ bớt lo, đó là một quan sát thật và không cần phản bác.
Tách con người khỏi luận điểm. Người thân trong nhà có thể tin điều mình không tin, và mối quan hệ ấy quan trọng hơn việc ai thắng trong một buổi tối.
Chấp nhận rằng nhiều cuộc trò chuyện sẽ không kết thúc bằng đồng thuận, và như vậy vẫn ổn. Mục tiêu hợp lý là hiểu nhau rõ hơn, không phải chuyển hoá nhau.
Vài câu hỏi hữu ích thay cho tranh cãi
Anh nghe điều này từ đâu là câu mở tự nhiên và không mang tính công kích.
Nếu điều đó không xảy ra thì anh sẽ nghĩ sao là câu hỏi giúp cả hai thấy có tiêu chí sai hay không.
Mình thử ghi lại rồi xem sau ba tháng nhé là một lời mời kiểm chứng nhẹ nhàng, thường được chấp nhận hơn là một lời bác bỏ.
Anh thấy nó giúp được gì cho mình là câu hỏi đưa cuộc trò chuyện về phần trải nghiệm, nơi người ta nói thật hơn nhiều.
Và câu cuối cùng, thường hữu ích nhất: mình có cần phải đồng ý về chuyện này không. Nhiều lúc câu trả lời thành thật là không.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người phải đưa bằng chứng?
Người đưa ra khẳng định. Việc yêu cầu phía hoài nghi phải chứng minh điều đó sai là một lối chuyển gánh nặng chứng minh không hợp lệ.
Tồn tại lâu đời có phải bằng chứng không?
Không. Tuổi thọ của một tập quán nói về sức sống xã hội của nó chứ không nói về tính đúng đắn. Nhiều thực hành sai đã tồn tại rất lâu, và nhiều phát hiện đúng thì rất trẻ.
Phía bác bỏ hay mắc lỗi gì nhất?
Chế nhạo thay cho lập luận, và đánh đồng những thứ khác nhau về nguồn gốc và cấu trúc vào cùng một rổ rồi bác bỏ cả rổ.
Làm sao tránh dựng bù nhìn?
Thử phát biểu lại quan điểm của bên kia cho tới khi chính họ công nhận là đúng ý mình hiểu, rồi mới bàn tiếp.
Tranh luận với người trong nhà thì nên thế nào?
Tách con người khỏi luận điểm, hỏi để hiểu trước khi phản bác, và chấp nhận rằng không phải chuyện gì cũng cần đi tới đồng thuận.
