Trong các bảng tra cổ hay gặp hai mươi tám cái tên lạ tai, mỗi cái gắn với một con vật và một lời đoán tốt xấu. Đó là nhị thập bát tú.
Trước khi mang những lời đoán ấy, chúng là một hệ chia bầu trời rất thực dụng, ra đời từ nhu cầu biết mình đang ở đâu trong năm và đang nhìn về phía nào.
Chia vòng trời để có chỗ neo
Muốn nói về vị trí của Mặt Trăng hay của một hành tinh, cần một hệ quy chiếu. Cách tự nhiên nhất là lấy chính các ngôi sao cố định làm mốc, vì chúng gần như không đổi vị trí tương đối với nhau trong đời người.
Người xưa chọn một dải sao chạy dọc đường mà Mặt Trăng và Mặt Trời đi qua, rồi chia dải ấy thành hai mươi tám đoạn, mỗi đoạn lấy một chòm làm dấu.
Con số hai mươi tám gắn với chu kỳ trăng: trăng đi hết một vòng quanh bầu trời trong khoảng hai mươi bảy tới hai mươi tám ngày, nên mỗi đêm nó nằm ở một đoạn, rất tiện để đếm.
Các đoạn không bằng nhau. Chúng được chia theo các chòm sao có thật, mà chòm sao thì to nhỏ khác nhau, nên đoạn này rộng đoạn kia hẹp. Đây là dấu hiệu rõ ràng của một hệ dựa trên quan sát chứ không phải chia đều cho đẹp.
Hệ tương tự cũng xuất hiện ở vài nền văn minh khác, với số đoạn hai mươi bảy hoặc hai mươi tám. Điều đó gợi ý rằng nhu cầu chia dải trời theo nhịp trăng là một nhu cầu chung của người quan sát.
Dùng vào việc gì trong thực tế
Công dụng đầu tiên là xác định thời điểm trong năm. Nhìn xem chòm nào mọc lên lúc chạng vạng hay lúc rạng đông là biết mình đang ở quãng nào của năm, mà không cần lịch giấy.
Công dụng thứ hai là định hướng. Với người đi biển và người đi đường dài, các mốc sao là la bàn tự nhiên trong đêm quang.
Công dụng thứ ba là ghi chép thiên văn. Muốn ghi lại vị trí một sao chổi hay một hiện tượng lạ, người quan sát nói nó xuất hiện ở khu vực của tú nào. Nhờ cách ghi ấy mà nhiều ghi chép cổ vẫn đối chiếu được với tính toán hiện đại.
Chính điểm cuối này làm các ghi chép thiên văn cổ Đông Á trở nên có giá trị với khoa học ngày nay: chúng đủ cụ thể để kiểm tra, và nhiều lần đã giúp xác định thời điểm của các sự kiện thiên văn trong quá khứ.
Nói cách khác, phần lõi của hệ này là một công cụ ghi chép chính xác. Nó không đòi hỏi người dùng tin vào điều gì cả.
Lớp tốt xấu gắn thêm vào
Trên nền ấy, các truyền thống về sau gán cho mỗi tú một tính chất, một con vật, một hành, và một danh sách việc nên làm hoặc nên tránh trong ngày mà tú đó trực.
Cách gán này biến hai mươi tám tú thành một chu kỳ hai mươi tám ngày chạy song song với các chu kỳ khác trong lịch, và người soạn lịch dùng nó để phân loại ngày.
Cần thấy rõ bước nhảy ở đây. Từ chỗ một chòm sao dùng làm mốc toạ độ tới chỗ ngày ấy hợp hay không hợp để cưới hỏi là hai loại phát biểu hoàn toàn khác nhau về tư cách.
Bước nhảy này cũng không đồng nhất giữa các nguồn. Cùng một tú, sách khác nhau có thể xếp vào nhóm tốt hay nhóm xấu khác nhau, và danh sách việc nên tránh cũng lệch.
Trang này không bác bỏ cũng không xác nhận lớp gán ấy. Nó chỉ chỉ ra rằng lớp lõi kiểm chứng được, còn lớp gán thì thuộc về quy ước, và trộn hai thứ vào nhau là cách nhanh nhất để hiểu sai cả hai.
Vì sao bầu trời hôm nay lệch so với sách cổ
Trục quay của Trái Đất không cố định mà quay chậm thành một vòng lớn, hết khoảng hai mươi sáu nghìn năm. Hiện tượng này gọi là tiến động, và hệ quả là vị trí biểu kiến của các chòm sao trôi dần theo thời gian.
Với vài nghìn năm, độ trôi đủ lớn để thấy được. Bảng tra lập cách đây hai nghìn năm đặt các mốc ở chỗ hôm nay không còn trùng khớp với bầu trời thật.
Các nhà làm lịch xưa đã nhận ra sự lệch này và nhiều lần hiệu chỉnh bảng sao. Đó cũng là một trong những lý do lịch pháp phải sửa đi sửa lại qua các đời.
Với phần dùng làm quy ước thì độ lệch không gây vấn đề, vì chu kỳ hai mươi tám ngày vẫn chạy đều bất kể sao nằm đâu. Nhưng đó cũng là dấu hiệu cho thấy phần quy ước đã tách khỏi bầu trời thật.
Đây là một ví dụ đẹp cho việc phân biệt hai lớp: lớp thiên văn phải sửa khi thực tế đổi, còn lớp quy ước thì không cần sửa vì nó không còn nói về thực tế nữa.
Đọc các bảng tú trong tài liệu cũ
Khi gặp tên tú trong một bản văn, việc đầu tiên là xác định bản văn đang dùng nó theo nghĩa nào: như một mốc toạ độ trong ghi chép thiên văn, hay như một nhãn ngày trong bảng chọn ngày.
Với nghĩa thứ nhất, thông tin ấy có thể đối chiếu với tính toán hiện đại, và nhiều ghi chép cổ đã được kiểm lại theo cách đó.
Với nghĩa thứ hai, điều đáng ghi nhận là bản văn thuộc truyền thống nào và có thống nhất với các bản khác không. Chỗ lệch nhau là thông tin về lịch sử của bảng, không phải bằng chứng cho tính đúng.
Một lưu ý thực tế: tên các tú cũng được dùng đặt cho hướng và cho các khu vực trên mặt đất trong một số hệ thống. Gặp tên tú không có nghĩa là đang nói về sao.
Và như mọi bài trong mục này, câu hỏi hữu ích nhất vẫn là câu hỏi về lớp: dòng chữ trước mặt thuộc lớp đo được hay lớp quy ước.
Câu hỏi thường gặp
Nhị thập bát tú là chòm sao thật hay là ký hiệu?
Là các chòm sao thật nằm dọc dải trời mà Mặt Trăng và Mặt Trời đi qua, được dùng làm mốc toạ độ. Các lớp ý nghĩa tốt xấu là phần gán thêm về sau.
Vì sao lại là hai mươi tám?
Vì gắn với chu kỳ trăng: trăng đi hết một vòng quanh bầu trời trong khoảng hai mươi bảy tới hai mươi tám ngày, nên mỗi đêm ứng với một đoạn, rất tiện để đếm.
Các đoạn có bằng nhau không?
Không. Chúng chia theo các chòm sao có thật nên rộng hẹp khác nhau — đó chính là dấu hiệu của một hệ dựa trên quan sát chứ không phải chia đều cho cân đối.
Vì sao vị trí sao trong sách cổ không khớp bầu trời hôm nay?
Do tiến động: trục quay Trái Đất quay chậm thành một vòng lớn khoảng hai mươi sáu nghìn năm, làm vị trí biểu kiến của các chòm sao trôi dần. Các nhà làm lịch xưa đã nhiều lần hiệu chỉnh vì điều này.
Ghi chép thiên văn cổ có giá trị khoa học không?
Có. Nhiều ghi chép đủ cụ thể để đối chiếu với tính toán hiện đại và đã giúp xác định thời điểm của các sự kiện thiên văn trong quá khứ.
