Trước khi hỏi một điều có đúng không, cần hỏi một câu dễ hơn nhiều: điều ấy có thể sai được không. Nghe lạ, nhưng đó là câu hỏi quyết định.
Một khẳng định mà không có tình huống nào khiến nó sai thì cũng không có tình huống nào xác nhận nó. Nó nghe như một phát biểu về thế giới, nhưng thực ra không nói gì về thế giới cả.
Ba điều kiện của một khẳng định kiểm được
Điều kiện thứ nhất là cụ thể. Nói sẽ có chuyện liên quan tới tiền bạc thì quá rộng; nói sẽ mất một khoản tiền lớn hơn thu nhập một tháng thì đã có hình dạng.
Điều kiện thứ hai là có mốc thời gian. Không có mốc thì lời đoán không bao giờ sai, chỉ là chưa tới lúc. Một mốc rõ biến lời nói thành một dự báo thật.
Điều kiện thứ ba là có tiêu chí phân biệt. Phải nói được trước rằng điều gì sẽ tính là đúng và điều gì sẽ tính là sai, và hai bên phải đồng ý về tiêu chí ấy trước khi kết quả xảy ra.
Ba điều kiện ấy không khắt khe. Chúng là những gì ta vẫn đòi hỏi trong đời sống bình thường: một lời hứa giao hàng, một cam kết bảo hành, một dự báo thời tiết đều đáp ứng đủ cả ba.
Điều đáng chú ý là rất nhiều lời đoán không đáp ứng được điều kiện nào trong ba, và vẫn được coi là đã ứng nghiệm.
Những câu không thể sai
Loại thứ nhất là câu quá rộng. Năm nay sẽ có thay đổi, sẽ gặp người quan trọng, cần cẩn thận với sức khoẻ — những câu này đúng với gần như mọi người mọi năm.
Loại thứ hai là câu có lối thoát cài sẵn. Nếu giữ tâm tốt thì qua được, nếu thành tâm thì sẽ ứng nghiệm. Khi không xảy ra thì lý do đã có sẵn.
Loại thứ ba là câu không đặt mốc. Sẽ có một giai đoạn khó khăn, rồi mọi việc sẽ tốt lên. Đúng với mọi cuộc đời, vì đời ai cũng lên xuống.
Loại thứ tư là câu chỉ kiểm được sau khi đã xảy ra. Nhìn lại thì thấy đúng là điềm báo — lối nói này biến mọi sự kiện thành xác nhận.
Bốn loại ấy không phải nói dối. Chúng là những câu không mang thông tin, và người nói cũng thường không nhận ra điều đó.
Thử với một ví dụ cụ thể
Giả sử một lời đoán là năm tới anh sẽ gặp khó khăn về công việc. Thử áp ba điều kiện xem sao.
Cụ thể chưa: khó khăn nghĩa là gì, mất việc, giảm thu nhập, mâu thuẫn với đồng nghiệp, hay chỉ là mệt mỏi. Bốn thứ ấy khác nhau rất xa.
Có mốc chưa: năm tới là từ tháng nào tới tháng nào, tính theo lịch nào. Nghe thì rõ nhưng thực ra khá rộng.
Có tiêu chí sai chưa: nếu năm đó công việc suôn sẻ nhưng có một tuần căng thẳng, thì tính là đúng hay sai. Nếu không thoả thuận trước, mỗi bên sẽ tự trả lời theo hướng mình muốn.
Bây giờ thử một phiên bản kiểm được: trong sáu tháng tới, thu nhập trung bình hằng tháng sẽ giảm ít nhất hai mươi phần trăm so với sáu tháng trước. Câu này có thể sai, và vì thế nó nói được điều gì đó.
Vì sao lời mơ hồ lại được ưa chuộng
Với người nói, lời mơ hồ an toàn: không bao giờ bị bắt lỗi, và luôn có thể giải thích lại sau khi biết kết quả.
Với người nghe, lời mơ hồ dễ chịu hơn: nó để chỗ cho hy vọng, và không đóng cửa bất kỳ khả năng nào.
Với cả hai bên, một lời cụ thể là rủi ro. Nói rõ thì có thể sai, mà sai thì mất uy tín hoặc mất niềm tin.
Vì vậy sự mơ hồ không phải khiếm khuyết ngẫu nhiên, nó là kết quả của những động lực rất thật trong cuộc trò chuyện.
Nhận ra điều đó giúp ta không trách móc ai. Chỉ cần biết rằng một lời mơ hồ là một lời không mang thông tin, dù nó được nói ra hoàn toàn chân thành.
Áp dụng trong đời thường
Khi nghe một lời đoán, thử viết lại nó thành một câu có thể sai. Nếu viết được và người nói đồng ý, thì đó là một dự báo thật và đáng theo dõi.
Nếu không viết được, hoặc người nói từ chối làm rõ, thì ghi nhận đây là một lời an ủi hoặc một lời khuyên, chứ không phải một dự báo.
Cách này cũng dùng được ngoài phạm vi huyền học: với quảng cáo, với lời hứa chính trị, với các cam kết trong hợp đồng, với cả lời hứa của chính mình.
Nó không đòi hỏi kiến thức chuyên môn, chỉ đòi hỏi thói quen hỏi ba câu: cụ thể ở mức nào, tới lúc nào, và thế nào thì coi là sai.
Ba câu ấy là công cụ trung tâm của cả mục này, và các bài sau sẽ dùng chúng để xem xét những cách kiểm chứng cụ thể hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải hỏi một khẳng định có thể sai không?
Vì nếu không có tình huống nào khiến nó sai thì cũng không có tình huống nào xác nhận nó. Câu ấy nghe như phát biểu về thế giới nhưng không nói gì về thế giới.
Ba điều kiện để một khẳng định kiểm được là gì?
Cụ thể, có mốc thời gian, và có tiêu chí phân biệt đúng sai được thoả thuận trước khi kết quả xảy ra. Đây cũng là những gì ta vẫn đòi hỏi ở một lời hứa giao hàng hay một dự báo thời tiết.
Lời đoán mơ hồ có phải là nói dối không?
Không nhất thiết. Rất nhiều lời mơ hồ được nói ra hoàn toàn chân thành. Vấn đề là chúng không mang thông tin, chứ không phải chúng gian dối.
Làm sao biến một lời đoán thành câu kiểm được?
Viết lại nó thành một câu có thể sai: nêu rõ điều gì xảy ra, trong khoảng thời gian nào, và mức nào thì tính là đã xảy ra. Nếu người nói đồng ý với cách viết lại đó thì đã có một dự báo thật.
Cách này chỉ dùng cho huyền học thôi à?
Không. Nó dùng được cho quảng cáo, cam kết hợp đồng, lời hứa chính trị và cả những lời hứa của chính mình.
