Khác với tử vi hay tứ trụ vốn tính từ ngày sinh, nhóm bói bằng quẻ dựa trên một thao tác ngẫu nhiên thực hiện ngay tại chỗ: tung đồng xu, rút thẻ, xóc ống.
Chính chỗ ngẫu nhiên ấy làm nhóm này thú vị để phân tích, vì nó cho thấy rõ vai trò của khung diễn giải — phần quyết định thực sự nằm ở đó chứ không ở kết quả gieo.
Thao tác: đưa ngẫu nhiên vào một khung
Mọi hình thức trong nhóm này đều có ba phần: một câu hỏi, một thao tác ngẫu nhiên, và một bảng tra để đọc kết quả.
Gieo ba đồng xu sáu lần cho ra một quẻ sáu vạch, và quẻ ấy ứng với một mục trong sách. Rút một thẻ trong ống trăm thẻ cho ra một bài thơ ngắn kèm lời giải.
Số kết quả khả dĩ hữu hạn: sáu mươi tư quẻ, hoặc vài chục tới trăm thẻ. Câu hỏi thì vô hạn về nội dung. Nghĩa là cùng một kết quả phải phục vụ mọi loại câu hỏi.
Điều đó buộc lời giải phải được viết ở dạng rất mở, thường bằng hình ảnh và ẩn dụ. Một lời giải quá cụ thể sẽ không dùng được cho phần lớn câu hỏi.
Vì vậy phần lớn công việc thật nằm ở khâu ghép: người xem nối hình ảnh trong lời giải với hoàn cảnh cụ thể của người hỏi. Đó là một hoạt động diễn giải, không phải một phép đo.
Ngẫu nhiên và cách người ta hiểu nó
Trong khung của hệ thống, thao tác gieo không được coi là ngẫu nhiên thuần tuý mà là cách để thời điểm hiện tại tự thể hiện. Đây là hệ quả trực tiếp của giả định thiên nhân tương ứng đã bàn ở mục khái niệm.
Nhìn từ bên ngoài khung, thao tác ấy là một bộ sinh số ngẫu nhiên. Ba đồng xu tung sáu lần cho phân bố xác suất xác định được, và các quẻ không xuất hiện đều nhau tuỳ cách gieo.
Có một chi tiết kỹ thuật thú vị: cách gieo bằng cỏ thi cổ điển và cách gieo bằng đồng xu cho hai phân bố xác suất khác nhau, nên tỷ lệ xuất hiện các vạch động cũng khác.
Điều đó nghĩa là chính phương pháp gieo đã ảnh hưởng tới kết quả thu được, trước khi bất kỳ diễn giải nào bắt đầu.
Người trong nghề thường biết sự khác biệt này và có lập luận riêng về việc dùng cách nào. Với người tìm hiểu, đây là ví dụ tốt cho thấy hệ thống có phần kỹ thuật thật, kiểm tra được, nằm cạnh phần không kiểm được.
Tác dụng tâm lý đã được nghiên cứu
Việc buộc phải diễn đạt câu hỏi thành lời đã là một bước có tác dụng. Nhiều người tới với một mối lo mơ hồ, và chính việc phải hỏi cho rõ đã sắp xếp lại vấn đề.
Tiếp đó, một hình ảnh ngẫu nhiên đặt cạnh hoàn cảnh của mình buộc người ta nhìn vấn đề từ một góc khác. Kỹ thuật dùng gợi ý ngẫu nhiên để phá thế bí trong tư duy cũng được dùng trong sáng tạo và giải quyết vấn đề, không dính gì tới bói toán.
Thứ ba là hiệu ứng của việc quyết định. Khi đã gieo và đã có câu trả lời, người ta thường thấy nhẹ đi, dù câu trả lời là gì. Sự lưỡng lự kéo dài mệt hơn một lựa chọn dứt khoát.
Những tác dụng ấy có thật và không đòi hỏi hệ thống phải dự báo được gì. Chúng đến từ cấu trúc của tình huống chứ không từ nội dung quẻ.
Nhưng cũng vì thế mà chúng không chứng minh được điều gì về khả năng dự báo. Nhiều người lẫn hai chuyện, và đó là chỗ cần tách bạch nhất.
Rủi ro đi kèm
Rủi ro rõ nhất là chuyển giao quyết định. Khi một việc quan trọng được giao cho kết quả gieo, người ta thôi cân nhắc các yếu tố thực tế đáng lẽ phải cân nhắc.
Rủi ro thứ hai là gieo lại nhiều lần cho tới khi ra kết quả ưng ý. Thao tác ấy phá hỏng chính logic của hệ thống, nhưng lại rất hay xảy ra.
Rủi ro thứ ba nằm ở phía người giải. Một lời giải mơ hồ có thể được lái theo hướng dẫn tới dịch vụ hoá giải, và đó là ranh giới giữa việc tư vấn và việc bán hàng.
Rủi ro thứ tư là với những việc có ràng buộc thời gian thật, như chữa bệnh hay xử lý pháp lý. Hoãn vì quẻ xấu có thể gây thiệt hại không đảo ngược được.
Trang này không khuyên ai bỏ hay giữ tập quán. Nó chỉ nêu rõ bốn chỗ mà cái giá là thật, để người đọc tự cân.
Đọc các bản văn về bói quẻ
Với người tìm hiểu văn hoá, các tập thơ thẻ và lời giải quẻ là tài liệu đáng đọc. Chúng chứa kho hình ảnh, điển tích và quan niệm sống của cộng đồng làm ra chúng.
Nhiều bài thơ thẻ có giá trị văn chương riêng, và chúng lưu giữ lối nói của một thời — thứ khó tìm thấy trong văn bản chính thống.
Đọc theo lối ấy thì câu hỏi không còn là quẻ này ứng nghiệm không, mà là người xưa hình dung điều lành điều dữ ra sao, và họ khuyên nhau điều gì trong hoàn cảnh khó.
Rất nhiều lời giải, nếu bỏ lớp dự báo, lại là những lời khuyên đời thường hợp lý: kiên nhẫn chờ thời, cẩn thận với người mới quen, giữ hoà khí trong nhà.
Đó có lẽ là lý do sâu xa khiến những bản văn ấy sống lâu: dưới lớp bói toán là một kho kinh nghiệm sống được đúc lại thành câu ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Gieo đồng xu và gieo cỏ thi có khác nhau không?
Có. Hai cách cho hai phân bố xác suất khác nhau, nên tỷ lệ xuất hiện các vạch động cũng khác. Đây là khác biệt kỹ thuật kiểm tra được, trước khi bất kỳ diễn giải nào bắt đầu.
Vì sao lời giải quẻ thường mơ hồ?
Vì số kết quả khả dĩ hữu hạn còn câu hỏi thì vô hạn. Một lời giải quá cụ thể sẽ không dùng được cho phần lớn câu hỏi, nên nó buộc phải viết ở dạng mở bằng hình ảnh.
Gieo lại nhiều lần có được không?
Thao tác đó phá hỏng chính logic của hệ thống, dù trên thực tế rất hay xảy ra. Nếu đã định gieo tới khi vừa ý thì việc gieo không còn mang ý nghĩa gì trong khung của nó.
Vì sao nhiều người thấy nhẹ lòng sau khi gieo quẻ?
Vì việc phải diễn đạt câu hỏi thành lời, việc nhìn vấn đề từ một góc khác, và việc có một câu trả lời dứt khoát đều có tác dụng tâm lý. Những tác dụng ấy đến từ cấu trúc tình huống, không từ nội dung quẻ.
Trang này có gieo quẻ hay giải quẻ không?
Không. Trang mô tả cấu trúc của thao tác và cách đọc các bản văn liên quan, không thực hiện bói toán và không giải quẻ cho ai.
