Câu thường gặp nhất khi bảo vệ một phương pháp là: tôi đã thấy nhiều trường hợp đúng. Câu ấy thành thật, nhưng nó không trả lời được câu hỏi đang đặt ra.
Muốn biết một phương pháp có hiệu quả hơn ngẫu nhiên hay không, phải đếm cả những gì mình không nhớ. Bài này chỉ cách làm điều đó bằng công cụ rất đơn giản.
Bốn ô chứ không phải một
Với bất kỳ dự báo nào cũng có bốn khả năng, không phải hai. Đoán có và xảy ra; đoán có nhưng không xảy ra; đoán không nhưng lại xảy ra; đoán không và quả thật không xảy ra.
Trí nhớ tự nhiên chỉ giữ ô thứ nhất, vì đó là ô gây ấn tượng. Ba ô còn lại hoặc bị quên, hoặc được giải thích cho qua.
Nhưng bốn ô mới cho biết phương pháp có giá trị hay không. Một người luôn đoán có sẽ luôn đầy ô thứ nhất mà chẳng nói lên điều gì.
Vẽ một bảng bốn ô trên giấy và đếm dấu gạch là đủ. Không cần phần mềm, không cần kiến thức thống kê nâng cao.
Việc khó không nằm ở phép đếm mà ở kỷ luật: phải ghi lại lời đoán trước khi biết kết quả, và ghi cả những lần mình muốn quên.
Tỷ lệ nền: con số bị bỏ quên
Trước khi khen một dự báo trúng, cần biết chuyện đó vốn xảy ra với bao nhiêu phần trăm người. Đó là tỷ lệ nền.
Nếu một điều xảy ra với bảy trên mười người trong năm, thì đoán trúng nó không phải thành tích. Người đoán bừa cũng đạt kết quả tương đương.
Ngược lại, nếu một điều chỉ xảy ra với một trên một trăm người, và ai đó đoán trúng nhiều lần, thì đó mới là chuyện đáng chú ý.
Rất nhiều lời đoán hay gặp thuộc nhóm tỷ lệ nền rất cao: có thay đổi trong công việc, có mâu thuẫn với người thân, có lúc lo về sức khoẻ.
Vì thế câu hỏi đầu tiên khi nghe một lời đoán trúng nên là: chuyện này vốn hay xảy ra tới mức nào.
Thiết kế một phép kiểm đơn giản
Bước một: viết lời đoán thành câu kiểm được theo ba điều kiện ở bài trước, và ghi ngày giờ.
Bước hai: niêm phong hoặc gửi cho một người thứ ba giữ, để sau này không ai sửa lại cách hiểu.
Bước ba: định trước tiêu chí đánh giá, và cũng đưa cho người thứ ba. Đây là bước hay bị bỏ nhất và cũng là bước quan trọng nhất.
Bước bốn: đợi tới mốc, rồi cùng người thứ ba đối chiếu. Ghi vào bảng bốn ô.
Bước năm: lặp lại đủ nhiều lần. Một lần trúng không nói gì; vài chục lần với tỷ lệ vượt rõ tỷ lệ nền thì mới bắt đầu là một dữ kiện.
Những cái bẫy khi tự kiểm
Bẫy thứ nhất là sửa tiêu chí sau khi biết kết quả. Đây là bẫy phổ biến nhất và người ta thường không nhận ra mình đang làm.
Bẫy thứ hai là chọn lọc trường hợp: chỉ tính những lần mình nhớ, hoặc bỏ qua những lần hoàn cảnh không rõ ràng.
Bẫy thứ ba là để người được đoán biết nội dung lời đoán. Biết rồi thì người ta có thể vô tình hành động theo hướng làm lời đoán thành sự thật.
Bẫy thứ tư là dừng đúng lúc kết quả đang đẹp. Nếu chỉ dừng khi chuỗi đang thuận thì con số cuối luôn tốt hơn thực tế.
Bốn bẫy này đều được biết rõ trong nghiên cứu, và cách chống lại chúng cũng đơn giản: định trước mọi thứ và có người thứ ba.
Tinh thần của việc kiểm chứng
Kiểm chứng không phải để hạ bệ ai. Nó là cách duy nhất để phân biệt một phương pháp có hiệu quả với một phương pháp chỉ tạo cảm giác hiệu quả.
Nếu một phương pháp thật sự hoạt động, việc kiểm chứng sẽ cho thấy điều đó, và đó là tin tốt cho chính người hành nghề.
Thái độ cần tránh là hoài nghi cực đoan, tức bác bỏ trước khi xem xét. Đó cũng là một dạng định kiến, chỉ ngược chiều.
Thái độ hữu ích là sẵn sàng đổi ý theo bằng chứng, cả hai chiều. Người nói rằng không gì thuyết phục được mình thì đã rời khỏi cuộc thảo luận.
Và điều cuối, quan trọng nhất với trang này: kiểm chứng là việc của người đọc, không phải việc trang này làm thay. Ở đây chỉ trình bày công cụ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chỉ đếm lần trúng thì không đủ?
Vì có bốn khả năng chứ không phải hai, và trí nhớ chỉ giữ ô đoán trúng. Một người luôn đoán có sẽ luôn đầy ô đó mà không nói lên điều gì về phương pháp.
Tỷ lệ nền là gì?
Là tỷ lệ mà một sự việc vốn xảy ra trong dân số. Nếu chuyện đó xảy ra với bảy trên mười người thì đoán trúng nó không phải thành tích.
Kiểm một lời đoán cần những gì?
Viết thành câu kiểm được, ghi ngày, giao cho người thứ ba giữ, định trước tiêu chí đánh giá, đối chiếu ở mốc đã hẹn, và lặp lại đủ nhiều lần.
Vì sao cần người thứ ba?
Để không ai sửa lại cách hiểu hoặc đổi tiêu chí sau khi biết kết quả. Đây là bẫy phổ biến nhất và thường xảy ra mà người ta không nhận ra.
Hoài nghi có phải là bác bỏ tất cả không?
Không. Bác bỏ trước khi xem xét cũng là một dạng định kiến. Thái độ hữu ích là sẵn sàng đổi ý theo bằng chứng, cả hai chiều.
