Một câu hỏi hợp lý sau hai mươi mấy bài: nếu phần dự báo không kiểm chứng được, thì đọc cả kho này để làm gì.
Câu trả lời không phải một mà là năm, và không lý do nào trong đó đòi hỏi người đọc phải tin vào bất cứ điều gì.
Lý do thứ nhất: đọc được tài liệu gốc
Một phần rất lớn thư tịch Á Đông dùng bộ khái niệm này làm ngôn ngữ chung: y văn, nông thư, binh thư, văn chương, bia đá, gia phả, địa chí.
Không nắm âm dương, ngũ hành, can chi và lịch pháp thì đọc những tài liệu ấy giống như đọc một văn bản kỹ thuật mà không biết thuật ngữ.
Điều này đúng cả với người chỉ quan tâm lịch sử kinh tế hay lịch sử xã hội. Một bản khế ước ghi ngày theo can chi thì phải quy đổi được mới xếp được niên đại.
Với người Việt, kho tài liệu liên quan trực tiếp tới lịch sử gia đình mình cũng nằm trong nhóm ấy: gia phả, văn bia, sắc phong, thần tích.
Đây là lý do thực dụng nhất và ít tranh cãi nhất. Nó không dính gì tới việc tin hay không.
Lý do thứ hai: hiểu lịch sử tư tưởng
Các hệ thống này là nơi lưu giữ cách người xưa nghĩ về thế giới: họ phân loại ra sao, họ coi cái gì là nguyên nhân, họ hình dung quan hệ giữa người và tự nhiên thế nào.
Đó là tư liệu về lịch sử của chính tư duy, và nó cho thấy những bước đi mà mọi nền văn minh đều trải qua khi cố gắng sắp xếp thế giới thành một hệ thống.
Nhìn từ đó, việc các hệ thống ấy sai ở nhiều chỗ không làm chúng kém thú vị. Lịch sử khoa học cũng đầy những mô hình đã bị thay thế nhưng vẫn đáng đọc.
Ngược lại, thấy được cách một mô hình sai vẫn tự nhất quán và vẫn hữu dụng trong phạm vi hẹp là một bài học có giá trị vượt ra ngoài chủ đề này.
Nó nhắc rằng tính nhất quán nội bộ không đủ để một hệ thống đúng — điều đáng nhớ với mọi hệ thống, kể cả những hệ thống hôm nay ta thấy hiển nhiên.
Lý do thứ ba: hiểu người quanh mình
Rất nhiều người trong gia đình, trong công việc và trong xã hội dùng bộ khái niệm này khi nói về đời họ. Hiểu ngôn ngữ ấy là hiểu họ đang nói gì.
Khi bà nói năm nay nhà mình có hạn, câu ấy chứa một mối lo cụ thể. Người hiểu ngôn ngữ sẽ hỏi tiếp được về mối lo đó thay vì tranh luận về từ hạn.
Trong công việc cũng vậy: đối tác, khách hàng hay đồng nghiệp có thể cân nhắc theo khung này, và biết khung ấy giúp làm việc với họ dễ hơn.
Đây không phải chuyện chiều lòng hay giả vờ đồng ý. Đó là kỹ năng nghe hiểu, cùng loại với việc học một phương ngữ hay một biệt ngữ ngành nghề.
Và nó có tác dụng ngược: người trong cuộc thường cởi mở hơn nhiều với một người tỏ ra hiểu biết về điều họ tin, kể cả khi người ấy không tin.
Lý do thứ tư: luyện cách tư duy
Đọc các hệ thống này với con mắt phân tích là một bài tập tốt: phải liên tục tách lớp đo được khỏi lớp quy ước, tách quan sát khỏi diễn giải, tách văn bản khỏi chú giải.
Những thao tác ấy dùng được ở mọi nơi khác: đọc quảng cáo, đọc báo cáo, đọc một nghiên cứu, đọc lời hứa của một dự án.
Đặc biệt, đây là môi trường lý tưởng để tập nhận ra các phát biểu không thể sai, vì chúng xuất hiện rất dày và rất rõ.
Cũng là môi trường tốt để tập thái độ: giữ được sự tôn trọng với người tin trong khi vẫn giữ được tiêu chuẩn về bằng chứng. Cân bằng ấy khó và đáng luyện.
Nhiều người sau khi đi qua chủ đề này thấy mình đọc mọi thứ khác cẩn thận hơn. Đó là một kết quả đáng kể.
Lý do thứ năm: tự vệ
Người hiểu cấu trúc của một hệ thống rất khó bị dẫn dắt bằng chính hệ thống ấy. Họ nhận ra ngay khi một lời luận chuyển từ quy tắc sang suy diễn, và khi nó chuyển tiếp sang bán hàng.
Họ cũng nhận ra các dấu hiệu khai thác nỗi sợ đã nói ở bài trước, vì biết rằng trong chính truyền thống cũng không có chỗ nào ủng hộ lối làm ăn ấy.
Và họ bảo vệ được người thân tốt hơn, vì có thể nói chuyện bằng ngôn ngữ mà người thân chấp nhận, thay vì chỉ biết bác bỏ.
Đây có lẽ là lý do thực tế nhất trong năm lý do, và cũng là lý do mà nhiều người tìm tới trang này ngay từ đầu.
Tự vệ ở đây không có nghĩa là đóng cửa với mọi thứ, mà là biết mình đang đứng trước loại phát biểu nào để quyết định cho tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Không tin thì đọc những thứ này làm gì?
Có ít nhất năm lý do không đòi hỏi phải tin: đọc được tài liệu gốc, hiểu lịch sử tư tưởng, hiểu người quanh mình, luyện cách tư duy phân tích, và tự vệ trước những lối khai thác.
Hệ thống sai thì còn giá trị gì?
Lịch sử khoa học cũng đầy những mô hình đã bị thay thế nhưng vẫn đáng đọc. Việc một mô hình sai vẫn tự nhất quán và hữu dụng trong phạm vi hẹp là bài học có giá trị vượt ra ngoài chủ đề.
Hiểu ngôn ngữ này có phải là giả vờ đồng ý không?
Không. Đó là kỹ năng nghe hiểu, cùng loại với việc học một phương ngữ hay biệt ngữ ngành nghề, và nó giúp nói chuyện được với người mình quan tâm.
Đọc mảng này giúp ích gì cho việc khác?
Nó luyện thói quen tách lớp đo được khỏi lớp quy ước, tách quan sát khỏi diễn giải — những thao tác dùng được khi đọc quảng cáo, báo cáo, nghiên cứu hay lời hứa của một dự án.
Tự vệ ở đây nghĩa là gì?
Là biết mình đang đứng trước loại phát biểu nào để quyết cho tỉnh, chứ không phải đóng cửa với mọi thứ.
