Cưới hỏi, động thổ, khai trương, nhập trạch — rất ít gia đình Việt quyết những việc ấy mà không nhìn vào ngày. Đây có lẽ là phần thuật số ăn sâu nhất vào đời sống.
Bài này không nói ngày nào nên hay không nên. Nó mô tả hệ thống ấy được lắp ráp thế nào, để người đọc biết mình đang đứng trước loại phát biểu gì.
Nhiều chu kỳ chồng lên một ngày
Một ngày trong bảng chọn ngày không mang một nhãn mà mang nhiều nhãn cùng lúc. Nó có can chi riêng, nằm trong một tú, thuộc một trực trong chu kỳ mười hai, ứng với một số sao tốt xấu, và nằm trong quan hệ với tháng và năm.
Mỗi hệ nhãn ấy chạy theo chu kỳ riêng và vốn thuộc những truyền thống khác nhau. Chúng được chồng lên nhau qua nhiều đời, không phải thiết kế một lần cho khớp.
Kết quả là hầu như ngày nào cũng có ít nhất một yếu tố tốt và một yếu tố xấu. Việc kết luận ngày đó tốt hay xấu vì vậy phụ thuộc vào việc người soạn ưu tiên hệ nào.
Đó là lý do kỹ thuật khiến hai cuốn sách có thể nói ngược nhau về cùng một ngày mà cả hai đều tính đúng theo hệ của mình.
Thêm nữa, mỗi loại việc lại có bộ tiêu chí riêng: ngày hợp cưới hỏi không cùng bộ với ngày hợp động thổ. Càng nhiều bộ thì càng nhiều khả năng có bộ nào đó cho ra câu trả lời mình mong.
Vì sao các nguồn mâu thuẫn nhau
Nguyên nhân thứ nhất là chồng hệ như vừa nói: nhiều lớp nhãn, không có quy tắc chung về việc lớp nào thắng.
Nguyên nhân thứ hai là dị bản. Các bảng tra được chép tay qua nhiều đời, và như bài về truyền bản đã nói, sai lệch tích luỹ là chuyện tất yếu.
Nguyên nhân thứ ba là địa phương. Mỗi vùng có thêm kiêng kỵ riêng, nhiều khi gắn với sự kiện lịch sử hoặc tập tục làng, rồi lẫn vào bảng chung.
Nguyên nhân thứ tư là người soạn. Một cuốn lịch phổ thông cần đưa ra câu trả lời dứt khoát cho người dùng, nên người soạn phải chọn, và lựa chọn ấy hiếm khi được giải thích.
Cộng bốn nguyên nhân lại thì mâu thuẫn giữa các nguồn không phải ngoại lệ mà là trạng thái bình thường. Ai đã tra hai ba nguồn cho cùng một ngày đều gặp.
Vai trò xã hội của việc chọn ngày
Nhìn thuần tuý ở chỗ nó có dự báo đúng hay không thì bỏ sót phần lớn công dụng thực tế của tập quán này trong đời sống.
Chọn ngày là một cách điều phối. Một đám cưới cần hàng chục người thu xếp thời gian; có một ngày được cả họ công nhận là hợp lý khiến việc sắp xếp dễ hơn nhiều so với việc ai cũng tự chọn.
Nó cũng là cách phân tán trách nhiệm. Khi quyết định dựa trên một khung bên ngoài, không ai trong nhà phải gánh riêng việc chọn, và điều đó giảm xích mích trong những việc nhiều người có ý kiến.
Và nó có chức năng tâm lý rõ ràng: đánh dấu một việc là quan trọng, tạo cảm giác đã chuẩn bị chu đáo trước khi bước vào chuyện lớn.
Những chức năng ấy có thật và không phụ thuộc vào việc hệ thống có dự báo được gì hay không. Hiểu điều này giúp bàn về tập quán một cách công bằng hơn.
Chỗ cần thận trọng
Thận trọng thứ nhất là chi phí. Khi việc chọn ngày kéo theo phải dời lịch, phải thuê thêm, phải trả giá cao hơn vì trùng mùa cưới, thì cái giá ấy là thật và nên được tính vào.
Thận trọng thứ hai là ra quyết định. Nếu một cơ hội kinh doanh hay một việc chữa bệnh bị hoãn vì ngày không hợp, thiệt hại là thật và có thể lớn. Trang này không khuyên ai bỏ tập quán, nhưng những việc có ràng buộc thời gian thực thì nên cân nhắc riêng.
Thận trọng thứ ba là áp lực gia đình. Chọn ngày thường là chuyện của nhiều người, và bất đồng về nó dễ trở thành bất đồng về những chuyện khác. Nói rõ ràng từ đầu về việc ai quyết thường tốt hơn.
Thận trọng thứ tư là chi phí dịch vụ. Đây là một thị trường, và như mọi thị trường, có người làm nghề tử tế và có người bán thêm dịch vụ hoá giải mà mình không cần.
Cách tiếp cận thực dụng mà nhiều gia đình đang dùng: xem ngày như một yếu tố tham khảo bên cạnh các yếu tố thật khác như thời tiết, lịch của người thân, và điều kiện tài chính.
Đọc một bảng chọn ngày cho đúng tư cách
Trước hết, nhận diện các lớp: đâu là can chi tính được, đâu là tú, đâu là trực, đâu là lời khuyên của người soạn. Bốn thứ ấy thường in liền nhau trên một dòng.
Thứ hai, xem sách có nói rõ dựa trên nguồn nào không. Rất hiếm sách làm việc này, và cuốn nào làm thì đáng chú ý hơn hẳn.
Thứ ba, nếu tra nhiều nguồn thì ghi lại chỗ khác nhau thay vì chỉ lấy nguồn hợp ý mình. Thói quen ấy cho thấy ngay mức độ nhất quán của hệ thống.
Thứ tư, phân biệt phát biểu về lịch với phát biểu về kết quả. Ngày này thuộc trực gì là chuyện tính được; ngày này làm nhà sẽ thuận là một khẳng định khác hẳn về tư cách.
Và cuối cùng, giữ đúng ranh giới của trang này: ở đây mô tả hệ thống, không xem ngày cho ai, không nói ngày nào tốt, và không nhận tư vấn cho bất kỳ việc riêng nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hai sách nói ngược nhau về cùng một ngày?
Vì một ngày mang nhiều lớp nhãn từ nhiều hệ khác nhau, và không có quy tắc chung về lớp nào thắng. Cộng thêm dị bản, tập tục địa phương và lựa chọn của người soạn.
Ngày hoàng đạo nghĩa là gì?
Đó là một nhãn trong một hệ phân loại ngày theo chu kỳ, thuộc lớp quy ước chứ không phải đại lượng đo được. Các nguồn khác nhau có thể xếp khác nhau.
Vì sao tập quán này vẫn bền dù nhiều mâu thuẫn?
Vì ngoài phần dự báo, nó còn có chức năng điều phối nhiều người, phân tán trách nhiệm quyết định và đánh dấu tầm quan trọng của sự kiện. Những chức năng đó có thật.
Có nên hoãn việc gấp vì ngày không hợp không?
Trang này không khuyên bỏ hay giữ tập quán, nhưng với những việc có ràng buộc thời gian thật như cơ hội kinh doanh hay chăm sóc sức khoẻ thì thiệt hại của việc hoãn là thật và nên được cân nhắc riêng.
Trang này có xem ngày giúp không?
Không. Trang chỉ mô tả cách hệ thống được lắp ráp và vận hành, không xem ngày, không nói ngày nào tốt và không nhận tư vấn cho việc riêng.
