Mở một cuốn sách phổ thông về huyền học Á Đông bằng tiếng Anh, chữ khí gần như luôn được dịch là energy. Từ đó tới chỗ người đọc tưởng có một dạng năng lượng chưa được vật lý học công nhận thì chỉ còn một bước rất ngắn.
Chữ ấy trong Hán văn cổ có một phổ nghĩa rộng và rất đời thường. Bài này đi lại phổ nghĩa đó, để thấy phần nào là nội dung thật của khái niệm và phần nào là do bản dịch thêm vào.
Hơi, khói, và không khí
Hình chữ khí trong lối viết cổ mô tả hơi bốc lên. Nghĩa sớm nhất của nó là hơi, là khói, là thứ ta thấy toả lên từ nồi cơm hay từ mặt đất sau cơn mưa. Rất cụ thể, rất nhìn thấy được.
Từ nghĩa ấy, chữ được dùng cho không khí nói chung, cho hơi thở của người, và cho thời tiết. Tiếng Việt ngày nay vẫn giữ nguyên cả loạt: không khí, khí hậu, khí trời, hít thở khí. Không có chỗ nào trong mấy từ đó hàm ý huyền bí.
Nghĩa thứ hai mở rộng sang trạng thái của sự vật hoặc của con người. Ta nói khí sắc một người, nghĩa là vẻ ngoài toát ra trạng thái bên trong. Ta nói sinh khí, tử khí, hoà khí, sát khí — đều là mô tả trạng thái chứ không phải đo một đại lượng.
Nghĩa thứ ba, muộn hơn và trừu tượng hơn, dùng trong các bàn luận triết học: khí là cái chất liệu vận động làm nên vạn vật, đặt cạnh lý là cái trật tự. Cặp lý – khí này là một trong những cuộc tranh luận dài nhất của tư tưởng Á Đông.
Ba tầng nghĩa ấy không tách rời nhau trong đầu người viết cổ. Cùng một chữ, tuỳ ngữ cảnh mà nghiêng về tầng nào. Bản dịch chọn một từ duy nhất cho cả ba tầng thì tất yếu làm mất phần lớn nội dung.
Vì sao "năng lượng" là một bản dịch tệ
Từ energy trong tiếng Anh hiện đại mang theo cả một bộ khái niệm vật lý: đo được bằng joule, bảo toàn, chuyển hoá theo các định luật cụ thể. Gắn nhãn ấy lên chữ khí là hứa hẹn một thứ mà văn bản gốc chưa bao giờ hứa.
Hậu quả thấy rõ trong các tranh luận hiện đại. Một bên đòi đo khí bằng máy và kết luận nó không tồn tại; một bên viện dẫn những thí nghiệm mơ hồ để chứng minh có. Cả hai đang tranh luận về một khái niệm mà bản dịch tạo ra, không phải về khái niệm trong sách.
Nếu dịch khí là trạng thái, là hơi, là thế vận động, thì phần lớn câu trong y văn và binh thư cổ vẫn đọc được mạch lạc mà không cần giả định gì về vật lý. Câu "khí huyết lưu thông" nói về tuần hoàn và trạng thái cơ thể, không nói về một tia năng lượng.
Một số bản dịch cẩn thận giữ nguyên phiên âm qi hoặc ki và chú thích ở lần xuất hiện đầu. Cách ấy trung thực hơn: nó báo cho người đọc rằng đây là một khái niệm của hệ thống khác, cần hiểu theo cách dùng chứ không theo một từ tương đương.
Người đọc tiếng Việt có lợi thế lớn ở đây, vì chữ khí vẫn sống trong ngôn ngữ hằng ngày. Chỉ cần nhớ lại cách mình dùng nó khi nói khí hậu hay khí sắc là đã gần nghĩa gốc hơn bất cứ bản dịch tiếng Anh nào.
Khí trong y văn: một cách mô tả trạng thái
Trong y văn cổ, khí là một trong những khái niệm trung tâm và được dùng rất hệ thống: khí của từng tạng, khí đi theo đường, khí thịnh khí suy, khí nghịch. Đọc kỹ sẽ thấy đó là một ngôn ngữ mô tả chức năng và trạng thái.
Ví dụ, nói một người khí hư là mô tả một tập hợp biểu hiện quan sát được: mệt mỏi, hụt hơi, tiếng nói nhỏ, ra mồ hôi khi gắng sức nhẹ. Người thầy thuốc cổ đặt tên cho cụm biểu hiện ấy, giống như y học hiện đại đặt tên hội chứng.
Cách đặt tên bằng khái niệm chung có cái lợi là gom được nhiều biểu hiện vào một khung để suy luận, và có cái hại là rất dễ trượt sang dùng khái niệm để giải thích chính nó. Nói "mệt vì khí hư" rồi hỏi khí hư là gì, đáp là "trạng thái làm người ta mệt" thì vòng luẩn quẩn.
Xin nói rõ: đoạn này mô tả cách một hệ thống tri thức lập luận, không phải lời khuyên về sức khoẻ. Trang này không chẩn đoán, không kê đơn, và không khuyên ai thay thế việc khám chữa bệnh bằng cách đọc sách cổ.
Điều đáng giữ lại từ y văn cổ, với người chỉ muốn tìm hiểu, là ý thức rằng người xưa quan sát rất kỹ và đặt tên rất khéo cho những thứ họ thấy. Việc đánh giá xem cách giải thích của họ đúng tới đâu là một câu hỏi khác, và cần công cụ khác.
Khí trong văn chương và trong đời thường
Ngoài y văn, chữ khí sống mạnh nhất trong phê bình văn chương. Người ta bàn về khí của một bài thơ, khí của một nét bút, nghĩa là cái thế và cái hơi toát ra từ tác phẩm. Đây là cách nói về ấn tượng tổng thể chứ không phải về vật chất.
Trong binh thư, khí chỉ tinh thần của quân sĩ. Câu quen thuộc về việc đánh trống lần đầu thì khí hăng, lần thứ ba thì khí kiệt, là một quan sát rất thực tế về tâm lý đám đông, được diễn đạt bằng chữ khí.
Trong đời thường, người Việt dùng chữ này liên tục mà không hề nghĩ tới huyền học: nản khí, hết khí thế, khí phách, dũng khí, hoà khí trong nhà. Toàn bộ những cách dùng ấy đều nghiêng về trạng thái và tinh thần.
Chính vì phổ nghĩa rộng như vậy mà chữ khí trở thành chỗ trú cho đủ loại diễn giải. Khi một người bán hàng nói món đồ này có khí tốt, câu đó có thể đang mượn tầng nghĩa nào cũng được, và vì thế gần như không kiểm chứng được.
Cách đọc tỉnh táo là mỗi lần gặp chữ khí thì hỏi: ở đây nó đang chỉ hơi, chỉ trạng thái, chỉ tinh thần, hay chỉ một cái gì được ngụ ý là đo đếm được. Ba nghĩa đầu thì bình thường; nghĩa thứ tư mới là chỗ cần đòi bằng chứng.
Đọc các bản văn có chữ khí như thế nào
Việc đầu tiên là đừng thay chữ khí bằng một từ tương đương ngay lập tức. Đọc cả đoạn, xem tác giả đang mô tả cái gì, rồi mới quyết chữ ấy đang mang tầng nghĩa nào trong đoạn đó.
Việc thứ hai là chú ý các cặp chữ đi kèm. Khí huyết, khí sắc, khí thế, khí hậu — mỗi cặp khoá nghĩa lại theo một hướng khá rõ. Cặp chữ thường nói nhiều hơn chữ đứng một mình.
Việc thứ ba là phân biệt văn bản kỹ thuật với văn bản văn chương. Một bài y văn dùng chữ khí trong hệ thống chặt chẽ của nó; một bài thơ dùng chữ ấy như một ẩn dụ. Đọc thơ bằng con mắt kỹ thuật, hay ngược lại, đều hỏng.
Việc thứ tư là cảnh giác với các bản dịch lại từ bản dịch. Rất nhiều sách phổ thông tiếng Việt hiện nay dịch từ bản tiếng Anh, mà bản tiếng Anh đã dịch khí thành energy. Qua hai lần dịch, chữ khí quay về tiếng Việt thành năng lượng, xa hẳn gốc.
Và cuối cùng, đây là một khái niệm không cần phải tin hay không tin mới đọc được. Hiểu cách nó vận hành trong văn bản là một việc; đánh giá các khẳng định dựa trên nó là việc khác, và mục tiếp theo của trang này dành riêng cho việc đó.
Câu hỏi thường gặp
Vậy khí có thật không?
Câu hỏi này phải tách làm hai. Khí với nghĩa hơi, không khí, trạng thái cơ thể hay tinh thần thì hiển nhiên có và ai cũng quan sát được. Còn khí như một dạng năng lượng riêng chưa được vật lý ghi nhận thì đó là một khẳng định cần bằng chứng, và trang này không đưa ra khẳng định đó.
Dịch khí sang tiếng Việt thế nào cho đúng?
Không có một từ duy nhất. Tuỳ ngữ cảnh mà là hơi, không khí, trạng thái, thế, hoặc tinh thần. Giữ nguyên chữ khí và hiểu theo cách dùng là an toàn nhất.
Khí trong y học cổ truyền có giống khí trong phong thuỷ không?
Cùng một chữ nhưng dùng trong hai hệ thống với hai bộ quy tắc khác nhau. Đem định nghĩa của hệ này áp sang hệ kia là nguồn của nhiều lập luận lộn xộn.
Có đo được khí bằng máy không?
Các khẳng định về việc đo được thường không đứng vững khi xem kỹ cách đo. Trang này mô tả khái niệm chứ không xác nhận bất kỳ phương pháp đo nào.
Không tin vào khí thì đọc sách cổ có ích không?
Có. Khí là một phần của ngôn ngữ mà thư tịch, y văn và văn chương cổ dùng. Hiểu ngôn ngữ ấy giúp đọc được tài liệu gốc, độc lập với việc tin hay không.
