Rằm thì trăng tròn, mùng một thì trời tối — điều này ai cũng biết nhưng ít khi được nói thành lời rằng đó chính là cách lịch âm hoạt động.
Nhìn kỹ các mốc lớn trong năm, sẽ thấy chúng bám vào những thứ quan sát được, rồi mới mang thêm các lớp ý nghĩa. Bài này đi theo thứ tự ấy.
Rằm và mùng một: pha trăng làm lịch
Tháng âm bắt đầu vào ngày không trăng, tức lúc Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời nên không thấy được. Vì vậy mùng một luôn là đêm tối trời.
Giữa tháng, Mặt Trăng nằm đối diện Mặt Trời qua Trái Đất, nên mặt hướng về ta được chiếu sáng toàn phần. Đó là rằm, và trăng tròn là chuyện có thể đoán trước bằng tính toán.
Do vòng trăng dài hơn hai mươi chín ngày một chút, tháng âm có tháng đủ ba mươi ngày, tháng thiếu hai mươi chín ngày. Việc tháng nào đủ tháng nào thiếu được tính chứ không theo quy luật cố định.
Chính vì mốc rất dễ quan sát mà tập quán cúng rằm và mùng một lan rộng và bền tới vậy. Không cần lịch giấy, không cần biết chữ, chỉ cần nhìn trời.
Ở nhiều nơi trên thế giới cũng có nhịp sinh hoạt theo tuần trăng, vì cùng một lý do. Đây là ví dụ cho thấy văn hoá bám vào cái quan sát được trước, rồi mới tạo nghĩa quanh nó.
Tết nguyên đán và mốc chuyển mùa
Tết rơi vào ngày đầu tháng giêng âm lịch, và như bài trước đã nói, cơ chế tháng nhuận giữ cho nó luôn nằm trong khoảng cuối tháng một tới giữa tháng hai dương lịch.
Khoảng ấy ứng với thời điểm chuyển từ đông sang xuân ở vùng ôn đới phía bắc, nơi hệ lịch này hình thành. Đó là lúc kết thúc mùa nông nhàn và chuẩn bị vào vụ mới.
Với miền Bắc Việt Nam, nhịp ấy vẫn khá hợp. Với miền Nam, mùa vụ và khí hậu khác hẳn, nên ý nghĩa nông vụ của Tết mờ đi và phần sum họp gia đình nổi lên thành nội dung chính.
Đây là một ví dụ điển hình của việc một hệ thống được mang đi xa khỏi nơi nó ra đời: phần khớp thì giữ, phần không khớp thì được thay bằng ý nghĩa khác.
Bên cạnh Tết còn có lập xuân, một mốc thuộc hệ tiết khí và tính theo mặt trời. Hai mốc này gần nhau nhưng không trùng, và một số hệ thống thuật số lấy lập xuân làm điểm chuyển năm chứ không lấy mùng một Tết.
Các lễ giữa năm và nhịp mùa vụ
Nhiều lễ lớn rơi vào ngày rằm, và điều đó không ngẫu nhiên: trăng tròn cho ánh sáng tự nhiên, tiện cho việc tụ họp về đêm trong thời chưa có đèn.
Một số lễ gắn với mốc nắng nóng giữa năm, thời điểm dễ phát bệnh và sâu bọ nhiều. Các tập quán quanh những lễ ấy thường có nội dung phòng bệnh và vệ sinh, trước khi mang thêm lớp nghi lễ.
Lễ vào mùa thu hoạch thì gắn với việc tạ ơn và chia sẻ thành quả, một mô típ có ở rất nhiều nền nông nghiệp.
Ở Việt Nam, các lễ ấy thường đồng thời mang cả nội dung bản địa lẫn nội dung du nhập, và phần nào có trước thì nhiều khi khó tách.
Với người tìm hiểu, cách đọc hữu ích là hỏi: lễ này gắn với mốc thiên văn nào, gắn với việc đồng áng nào, và lớp ý nghĩa hiện nay được thêm vào lúc nào.
Nhiều lớp ý nghĩa trên cùng một ngày
Một ngày lễ hiếm khi chỉ có một nghĩa. Nó thường bắt đầu từ một mốc tự nhiên, rồi được gắn một tích truyện, rồi được một tôn giáo tiếp nhận, rồi được nhà nước chính thức hoá, rồi được thương mại hoá.
Các lớp ấy không thay thế nhau mà chồng lên nhau. Cùng một ngày, người này nhớ tới tích truyện, người kia nhớ tới nghi lễ tôn giáo, người nữa chỉ nhớ đó là dịp nghỉ.
Vì vậy câu hỏi ngày này thật ra có ý nghĩa gì thường không có một đáp án duy nhất. Đáp án phụ thuộc vào lớp nào đang được hỏi.
Điều này cũng giải thích vì sao các tranh luận về nguồn gốc lễ hội hay bế tắc: mỗi bên đang bảo vệ một lớp khác nhau, và cả hai đều có cơ sở trong phạm vi lớp của mình.
Thái độ cân bằng là ghi nhận các lớp, ghi nhận thứ tự xuất hiện nếu biết, và không ép cả cái ngày phải có một ý nghĩa gốc duy nhất.
Đọc lịch lễ như đọc một tài liệu lịch sử
Mỗi khi gặp một tập tục lạ trong ngày lễ, thử hỏi nó phục vụ việc gì trong hoàn cảnh xưa. Nhiều tập tục hoá ra có gốc rất thực tế: dọn dẹp trước mùa, dự trữ thức ăn, tập trung sức lao động.
Cũng nên chú ý các tập tục có tuổi rất trẻ. Không ít thứ được coi là truyền thống lâu đời thực ra chỉ phổ biến vài chục năm, thường do một sản phẩm hoặc một chiến dịch nào đó.
Việc ấy không làm tập tục kém giá trị. Truyền thống luôn được tạo mới; chỉ là nên gọi đúng tuổi của nó.
Với người muốn tìm hiểu sâu, nguồn tốt nhất thường là các nghiên cứu dân tộc học và các ghi chép của người đương thời, hơn là các bài viết phổ thông hiện nay.
Và như mọi bài trong mục này, phần đáng tin nhất vẫn là phần đo được: pha trăng, tiết khí, mùa vụ. Từ đó trở lên là lịch sử của ý nghĩa, và lịch sử ấy cũng rất đáng đọc, miễn là đọc đúng tư cách.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rằm luôn trăng tròn?
Vì tháng âm bắt đầu từ ngày không trăng, nên tới giữa tháng thì Mặt Trăng nằm đối diện Mặt Trời qua Trái Đất và được chiếu sáng toàn phần. Đây là chuyện tính trước được.
Vì sao có tháng âm ba mươi ngày, có tháng hai mươi chín ngày?
Vì một vòng trăng dài hơn hai mươi chín ngày một chút. Tháng nào đủ tháng nào thiếu được tính theo thời điểm trăng mới, không theo quy luật cố định.
Tết và lập xuân có phải một không?
Không. Tết là ngày đầu tháng giêng âm lịch, còn lập xuân là mốc tiết khí tính theo mặt trời. Hai mốc gần nhau nhưng không trùng, và một số hệ thống lấy lập xuân làm điểm chuyển năm.
Vì sao nhiều lễ rơi vào ngày rằm?
Một lý do rất thực tế là trăng tròn cho ánh sáng tự nhiên, thuận cho việc tụ họp về đêm trong thời chưa có đèn.
Ý nghĩa gốc của một ngày lễ là gì?
Thường không có một ý nghĩa gốc duy nhất. Các lớp ý nghĩa chồng lên nhau theo thời gian, và câu trả lời phụ thuộc vào việc đang hỏi về lớp nào.
