Khi nói tới thư tịch huyền học, người ta hay nghĩ ngay tới sách Trung Hoa. Nhưng người Việt cũng viết, và viết nhiều: sách lịch, sách xem ngày, sách nghi lễ, văn cúng, thần tích, gia phả có kèm phần chọn ngày và chọn đất.
Phần lớn kho ấy hôm nay nằm ngoài tầm đọc của đa số, không phải vì bị giấu mà vì ít người đọc được chữ. Bài này phác lại hiện trạng ấy.
Người Việt đã viết những gì
Nhóm dễ hình dung nhất là sách lịch và sách chọn ngày, thường ở dạng cẩm nang dùng trong nhà: liệt kê ngày tháng, các mục kiêng kỵ, các việc nên làm. Đây là loại được sao chép nhiều nhất vì nhu cầu thực tế.
Nhóm thứ hai là văn cúng và sách nghi lễ, gắn với đình, chùa, miếu và với việc tang ma cưới hỏi của dòng họ. Chúng thường mang cả yếu tố bản địa lẫn khung chữ Hán.
Nhóm thứ ba là thần tích và thần sắc, ghi lai lịch các vị thần được thờ ở từng làng. Đây là nguồn quý cho việc nghiên cứu tín ngưỡng bản địa, hơn là cho thuật số, nhưng hai thứ đan vào nhau.
Nhóm thứ tư là gia phả, trong đó nhiều bản có phần ghi về đất đặt mộ, về ngày giờ các việc lớn của họ, và đôi khi cả lời dặn liên quan tới phong thuỷ phần mộ.
Ngoài ra còn các bản chép tay của người hành nghề: sổ tay, bảng tra, bài chú, ghi chép kinh nghiệm. Nhóm này tản mát nhất và cũng dễ mất nhất, vì nó thuộc về cá nhân chứ không thuộc về một cơ sở nào.
Vì sao phần lớn không còn
Khí hậu là kẻ thù đầu tiên. Giấy dó trong điều kiện nóng ẩm, không có kiểm soát độ ẩm, rất khó sống quá vài trăm năm nếu không được chăm sóc liên tục.
Thứ hai là chiến tranh và biến động. Nhiều đình chùa bị phá hoặc bị bỏ hoang qua các giai đoạn, và thư tịch lưu tại đó mất theo cơ sở.
Thứ ba là đứt gãy người đọc. Khi chữ Hán Nôm không còn là chữ viết phổ thông, những cuốn sách còn lại trở thành vật không ai đọc được, và vật không đọc được thì dễ bị coi là giấy cũ.
Thứ tư là chính đặc điểm của loại sách này: chúng là sách dùng, không phải sách quý để trưng. Sách dùng thì rách, thì thất lạc, thì bị chép lại rồi bỏ bản cũ.
Hệ quả là những gì còn tới nay chỉ là một phần nhỏ, và phần ấy lại nghiêng về loại được giữ trong cơ sở có tổ chức. Kho sổ tay của người hành nghề ở làng gần như biến mất.
Hiện nằm ở đâu
Một phần nằm trong các cơ quan lưu trữ và thư viện chuyên ngành, nơi có mục lục và có chế độ bảo quản. Đây là phần dễ tiếp cận nhất về mặt thủ tục, dù vẫn cần biết chữ để đọc.
Một phần nằm ở chùa, đình và từ đường dòng họ. Việc lưu giữ ở đây phụ thuộc rất nhiều vào người trông coi từng nơi, nên tình trạng rất khác nhau.
Một phần nằm trong tay tư nhân: người sưu tầm, hậu duệ của các dòng họ hành nghề, người buôn đồ cổ. Phần này gần như không có thống kê và chỉ thỉnh thoảng lộ ra khi có ai đó công bố.
Một phần nữa nằm ở nước ngoài, do các đợt sưu tầm và di chuyển trong lịch sử. Một số bộ sưu tập như vậy đã được số hoá và mở công khai, và đó là cách nhiều người Việt lần đầu xem được bản gốc.
Cần nói rõ: bài này không liệt kê tên cơ quan hay bộ sưu tập cụ thể, vì tình trạng và chính sách tiếp cận thay đổi theo thời gian, và nói sai một chi tiết còn tệ hơn không nói.
Mức độ đã dịch và đã số hoá
Việc dịch thư tịch Hán Nôm sang tiếng Việt hiện đại đã được làm nhiều thập niên, nhưng khối lượng còn lại vẫn lớn hơn nhiều so với sức người làm.
Ưu tiên dịch thường rơi vào các văn bản có giá trị lịch sử và văn học rõ ràng. Sách lịch, sách chọn ngày và sổ tay nghề nghiệp ít được ưu tiên hơn, dù chúng nói rất nhiều về đời sống thường ngày.
Số hoá là một chuyển động tích cực của mười lăm hai mươi năm gần đây. Ảnh chụp bản gốc mở ra khả năng đối chiếu mà trước đây chỉ người tới tận nơi mới làm được.
Nhưng ảnh chụp chưa phải là đọc được. Muốn dùng, vẫn cần người phiên âm và dịch, và đó là công việc chuyên môn đòi hỏi đào tạo dài.
Vì vậy bức tranh hiện nay là: có nhiều tư liệu hơn trước, nhưng khoảng cách giữa tư liệu và người đọc phổ thông vẫn còn rất rộng.
Người quan tâm có thể làm gì
Việc dễ nhất và hữu ích nhất là ghi lại những gì còn trong gia đình mình: gia phả, sổ ghi ngày giỗ, các bản chép tay cũ. Chụp ảnh rõ từng trang và lưu ở nhiều nơi, trước khi nghĩ tới việc dịch.
Không tự ý bồi, dán, cắt hay làm sạch bản cũ. Những thao tác đó thường làm hỏng thêm, và với bản có giá trị thì nên hỏi người có chuyên môn bảo quản.
Ghi chú nguồn gốc đi kèm: bản này của ai, để ở đâu, nghe kể thế nào. Thông tin ngữ cảnh nhiều khi có giá trị ngang nội dung, và nó mất rất nhanh khi người lớn tuổi trong nhà không còn.
Với người muốn đi xa hơn, học phiên âm Hán Nôm là con đường dài nhưng có thật, và ngày nay có nhiều tài liệu tự học hơn trước rất nhiều.
Và một lưu ý cuối: một bản chép tay cũ trong nhà không tự động là bảo vật. Phần lớn là sách dùng phổ thông. Giá trị lớn nhất của chúng thường là giá trị lịch sử gia đình, và điều đó đã đủ đáng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt có viết sách về thuật số không hay chỉ dùng sách Trung Hoa?
Có viết, và viết nhiều: sách lịch, sách chọn ngày, sách nghi lễ, văn cúng, cùng phần ghi trong gia phả. Nhiều bản mang cả yếu tố bản địa lẫn khung chữ Hán.
Vì sao ít người đọc được kho này?
Vì chữ Hán Nôm không còn là chữ viết phổ thông, nên dù bản còn thì số người đọc được rất ít. Việc dịch đã làm nhiều thập niên nhưng khối lượng còn lại vẫn lớn hơn sức người làm.
Gia đình có sách chữ Hán cũ thì nên làm gì?
Chụp ảnh rõ từng trang, lưu ở nhiều nơi, ghi chú nguồn gốc, và không tự ý bồi dán hay làm sạch. Với bản có vẻ giá trị thì hỏi người có chuyên môn bảo quản.
Bản chép tay cũ có phải đồ quý không?
Phần lớn là sách dùng phổ thông. Giá trị thường nằm ở lịch sử gia đình hơn là ở thị trường, và riêng điều đó đã đủ để giữ gìn.
Bài này có nêu tên thư viện hay bộ sưu tập cụ thể không?
Không. Tình trạng và chính sách tiếp cận thay đổi theo thời gian, nên bài chỉ mô tả các dạng nơi lưu giữ thay vì nêu tên có thể đã lỗi thời.
