Người mới học huyền học Á Đông hay thấy một mớ hỗn độn: quẻ, sao, can chi, cung, độ số, màu sắc, hướng. Nhưng tất cả đều chạy trên hai lối tư duy, và nhận ra hai lối ấy thì mớ hỗn độn kia bắt đầu có trật tự.
Hai lối đó truyền thống gọi là tượng và số. Tượng là nghĩ bằng hình ảnh và loại suy; số là nghĩ bằng con số và quy luật đếm được. Gần như mọi hệ thống đều pha trộn cả hai, chỉ khác tỉ lệ.
Tượng: nghĩ bằng hình ảnh
Tượng nghĩa đen là hình, là dáng. Lối tư duy này lấy một hình ảnh cụ thể làm khuôn, rồi soi mọi thứ có cấu trúc tương tự vào khuôn đó. Quẻ trong Kinh Dịch là ví dụ rõ nhất: mỗi quẻ gắn với một hình ảnh như trời, đất, nước, lửa, núi, đầm.
Từ hình ảnh gốc, người ta suy ra cả một chùm liên tưởng. Núi thì cao, tĩnh, dừng lại, khó lay chuyển. Nước thì chảy, thấm, len lỏi, nguy hiểm khi sâu. Những liên tưởng ấy rồi được dùng để nói về tính cách, về tình thế, về cách ứng xử.
Sức mạnh của lối tượng là nó cho phép nói về những thứ chưa có tên. Một tình thế phức tạp trong đời sống có thể chưa có khái niệm nào mô tả gọn, nhưng nói nó giống thế nước chảy chỗ trũng thì người nghe hiểu ngay.
Điểm yếu cũng nằm đúng ở đó. Loại suy không phải chứng minh. Hai thứ giống nhau ở một mặt không nhất thiết giống nhau ở mặt khác, và người ta rất dễ kéo liên tưởng đi xa hơn chỗ nó còn hợp lý.
Vì vậy khi đọc một lập luận theo lối tượng, câu hỏi đáng đặt là: hình ảnh này giống ở chỗ nào và khác ở chỗ nào. Văn bản cổ hay hơn thường tự nêu cả chỗ khác; văn bản kém thì chỉ kéo một chiều.
Số: nghĩ bằng con số và chu kỳ
Lối số lấy các con số và chu kỳ làm khung: hai với âm dương, năm với ngũ hành, tám với quẻ đơn, mười can, mười hai chi, sáu mươi hoa giáp, chín cung. Mỗi con số kéo theo một cách chia và một cách xoay vòng.
Lối này mạnh ở chỗ nó cho ra quy tắc rõ ràng và lặp lại được. Ai học đúng cách tính thì hai người tính ra cùng kết quả. Đó là điều lối tượng khó làm được, vì liên tưởng thì mỗi người một khác.
Nó cũng gắn chặt với quan sát thiên văn và lịch pháp. Chu kỳ ngày đêm, chu kỳ trăng, chu kỳ mùa, chu kỳ của các hành tinh sáng — tất cả đều đếm được, và chính việc đếm ấy đẻ ra hệ thống can chi và các phép tính lịch.
Điểm yếu của lối số là nó dễ trở thành trò chơi khép kín. Một khi hệ quy tắc đủ phức tạp, người ta có thể tính toán rất nhiều mà không lần nào phải đối chiếu lại với thực tế. Hệ thống tự nhất quán không đồng nghĩa với hệ thống đúng.
Cũng vì vậy mà nhiều hệ thống số học cổ có hiện tượng thêm ngoại lệ. Gặp trường hợp không khớp thì thêm một quy tắc phụ, rồi một quy tắc phụ nữa. Một hệ thống càng nhiều ngoại lệ chắp vá thì càng đáng đặt câu hỏi.
Hai lối luôn đi cùng nhau
Trong thực tế không hệ thống nào thuần một lối. Kinh Dịch là nơi hai lối gặp nhau rõ nhất: quẻ vừa là hình ảnh để loại suy, vừa là một cấu trúc sáu vạch có thể đếm, đổi, và tính chuyển.
Tử vi cũng vậy. Việc an sao là công việc của lối số, theo quy tắc chặt từ ngày giờ sinh; còn việc luận giải ý nghĩa của sao lại nghiêng hẳn về lối tượng, dựa trên tên sao và chùm liên tưởng quanh nó.
Cách chia này giải thích một hiện tượng hay gặp: hai người cùng an sao giống hệt nhau mà luận ra hai chuyện khác nhau. Phần số thì khớp, phần tượng thì tuỳ người. Đó không phải ai đó tính sai, mà là hai tầng khác nhau của cùng một hệ thống.
Với người tìm hiểu, tách được hai tầng ấy là bước tiến lớn. Phần số có thể học, kiểm tra, và chỉ ra chỗ sai rõ ràng. Phần tượng thì phải đọc như đọc một truyền thống diễn giải, với ý thức rằng nó mang dấu ấn người diễn giải.
Cũng nên nói thẳng: tách được hai tầng không có nghĩa là tầng số thì đáng tin. Tính đúng theo quy tắc chỉ chứng minh mình thuộc bài, chứ chưa nói gì về việc kết luận rút ra có giá trị hay không.
Vì sao truyền thống này thích hệ thống tương ứng
Một đặc điểm nổi bật của tư duy Á Đông cổ là thích lập bảng tương ứng giữa các cõi khác nhau: mùa ứng với hướng, hướng ứng với màu, màu ứng với tạng, tạng ứng với cảm xúc. Đó chính là lối tượng được hệ thống hoá bằng lối số.
Cách nghĩ ấy phản ánh một giả định nền: rằng trời đất và con người vận hành theo cùng một nhịp, nên cái gì đúng ở cõi này thì có tương ứng ở cõi kia. Giả định này được gọi tên trong nhiều bản văn là thiên nhân tương ứng.
Giả định đó không phải kết luận từ thí nghiệm, mà là điểm xuất phát. Hiểu như vậy thì các bảng tương ứng hiện ra đúng bản chất: chúng là hệ quả của một cách nhìn thế giới, không phải bằng chứng cho cách nhìn ấy.
Công bằng mà nói, lối nghĩ tương ứng đã cho ra nhiều thành quả thật. Lịch pháp, nông vụ, quy hoạch làng xã và một phần y học đều được tổ chức nhờ nó. Một mô hình không hoàn hảo vẫn có thể hữu dụng trong phạm vi của nó.
Và cũng công bằng mà nói, mô hình ấy có giới hạn rất rõ khi bước sang những câu hỏi mà nó không được sinh ra để trả lời. Nhận ra ranh giới đó không làm mất đi phần giá trị; nó chỉ đặt phần giá trị vào đúng chỗ.
Dùng cặp tượng – số khi đọc bất kỳ hệ thống nào
Gặp một hệ thống lạ, hãy thử hỏi ngay: phần nào của nó là quy tắc đếm được, phần nào là liên tưởng hình ảnh. Chỉ một câu hỏi đó đã chia được tài liệu thành hai nửa dễ xử lý hơn nhiều.
Với phần số, việc cần làm là học đúng quy tắc và kiểm xem các nguồn có thống nhất không. Nếu hai sách cho hai cách tính khác nhau thì đó là một dấu hiệu đáng ghi lại, chứ không phải chuyện để bỏ qua.
Với phần tượng, việc cần làm là truy xem liên tưởng ấy bắt nguồn từ đâu và được ai mở rộng. Rất nhiều chùm liên tưởng phổ biến hôm nay chỉ mới xuất hiện vài trăm năm, muộn hơn nhiều so với lớp văn bản gốc.
Và luôn tách hai câu hỏi khác nhau: hệ thống này nói gì, và hệ thống này có đúng không. Trang này dành phần lớn công sức cho câu hỏi thứ nhất, vì trả lời nó cẩn thận đã là một việc dài.
Câu hỏi thứ hai không bị né tránh, nhưng nó thuộc về một mục riêng, nơi bàn thẳng về phương pháp kiểm chứng và về những ngộ nhận thường gặp khi đánh giá các hệ thống cổ.
Câu hỏi thường gặp
Tượng số có phải tên một môn riêng không?
Trong thư tịch, cụm tượng số đôi khi được dùng để chỉ chung nhóm học thuật xoay quanh Kinh Dịch và các phép tính liên quan. Trong bài này, tượng và số được dùng theo nghĩa rộng hơn: hai lối tư duy nền tảng.
Lối nào đáng tin hơn?
Cả hai đều là công cụ mô tả, không phải công cụ chứng minh. Lối số cho kết quả nhất quán giữa những người cùng học, còn lối tượng thì phụ thuộc người diễn giải. Nhất quán không đồng nghĩa với đúng.
Vì sao hai người luận tử vi cùng lá số lại nói khác nhau?
Vì phần an sao thuộc lối số nên thường trùng nhau, còn phần luận nghĩa thuộc lối tượng nên mang dấu ấn cá nhân của người luận.
Có thể học một lối mà bỏ lối kia không?
Có thể, nhưng sẽ đọc thiếu. Hầu hết văn bản cổ chuyển qua lại giữa hai lối trong cùng một đoạn, nhiều khi trong cùng một câu.
Trang này có dạy cách tính hay luận đoán không?
Không. Trang trình bày khái niệm, lịch sử và cách đọc, không hướng dẫn luận đoán cho cá nhân và không đưa ra dự đoán.
