Khi người ta nói tới chuyện tâm linh ở Việt Nam, thờ Mẫu thường bị gộp vào cùng một rổ với tử vi, phong thuỷ và các môn thuật số. Thực ra đó là một truyền thống khác hẳn, có nguồn gốc bản địa và cấu trúc riêng.
Bài này mô tả nó như một hiện tượng văn hoá: hệ thống thần linh, nghi lễ, âm nhạc, và vai trò xã hội của nó.
Một hệ thống thần linh có cấu trúc
Trung tâm của tín ngưỡng này là các vị Mẫu, được hình dung như những người mẹ cai quản các cõi: cõi trời, cõi rừng núi, cõi sông nước, và cõi đất.
Dưới các vị Mẫu là một hệ thống nhiều hàng gồm các quan, các chầu, các ông hoàng, các cô, các cậu. Mỗi vị có lai lịch, trang phục, điệu múa và tính cách riêng.
Nhiều vị trong hệ thống ấy gắn với nhân vật lịch sử hoặc với một địa phương cụ thể, nên tín ngưỡng này đồng thời là một cách ghi nhớ lịch sử vùng miền.
Cấu trúc nhiều tầng ấy khác hẳn cách tổ chức của các hệ thống thuật số. Ở đây không có bảng tính, không có công thức, mà có một thế giới nhân vật với quan hệ và câu chuyện.
Đặc điểm nổi bật nhất, và cũng đáng chú ý về mặt văn hoá, là vị trí trung tâm của các nữ thần trong một xã hội vốn có nhiều thiết chế phụ hệ.
Nghi lễ hầu đồng
Hầu đồng là nghi lễ trung tâm, trong đó người hầu lần lượt hoá thân vào các vị trong hệ thống, mỗi giá có trang phục, điệu múa và hành vi đặc trưng.
Một buổi lễ gồm nhiều giá nối nhau, kéo dài nhiều giờ, với cung văn hát và đàn suốt buổi. Người dự nhận lộc và tham gia vào không khí chung.
Nhìn từ góc nghệ thuật biểu diễn, đây là một hình thức tổng hợp: âm nhạc, múa, phục trang, ứng tác và tương tác với khán giả, tất cả trong một khung có sẵn.
Nhìn từ góc xã hội, nó là dịp tụ họp, là mạng lưới hỗ trợ giữa các thành viên, và với nhiều người là không gian được chấp nhận để thể hiện những phần bản thân mà đời thường không cho phép.
Trang này mô tả nghi lễ như một hiện tượng văn hoá, không bàn về các khẳng định siêu hình gắn với nó, và không khuyến khích hay ngăn cản ai tham gia.
Chầu văn: phần âm nhạc
Âm nhạc trong nghi lễ gọi là chầu văn hay hát văn, và đây là một trong những thể loại nhạc cổ truyền đặc sắc nhất của người Việt.
Nó có hệ thống làn điệu riêng, tiết tấu riêng, nhạc cụ đặc trưng và kỹ thuật hát đòi hỏi nhiều năm luyện. Cung văn vừa phải thuộc lời vừa phải ứng biến theo diễn biến của buổi lễ.
Lời văn chứa nhiều điển tích, mô tả cảnh vật và ca ngợi các vị, nên bản thân kho lời ấy là một tư liệu văn học dân gian đáng kể.
Nhiều nghệ nhân chầu văn ngày nay biểu diễn cả ngoài không gian nghi lễ, và thể loại này đã bước vào đời sống âm nhạc đương đại.
Với người tìm hiểu văn hoá mà không quan tâm phần tín ngưỡng, chầu văn là cửa vào rất tốt: nó cho thấy cả thẩm mỹ, ngôn ngữ lẫn thế giới nhân vật của truyền thống này.
Khi trở thành di sản
Việc tín ngưỡng này được ghi nhận là di sản văn hoá phi vật thể mang lại vị thế chính thức và sự quan tâm rộng rãi hơn.
Mặt tích cực là các nghi lễ, làn điệu và nghề thủ công liên quan như may khăn chầu áo ngự được nghiên cứu, ghi chép và bảo tồn tốt hơn.
Mặt phức tạp là việc công nhận cũng kéo theo thương mại hoá: các buổi lễ quy mô lớn, chi phí tăng, và xuất hiện tranh luận trong chính cộng đồng thực hành về đâu là đúng lối.
Một câu hỏi khó mà mọi di sản sống đều gặp: giữ nguyên như cũ hay để nó tiếp tục biến đổi. Một thực hành sống thì luôn đổi, mà đổi thì khác với bản được ghi nhận.
Trang này ghi nhận các tranh luận ấy mà không đứng về phía nào, vì đó là chuyện nội bộ của cộng đồng thực hành.
Vì sao không nên gộp nó vào thuật số
Lý do thứ nhất là nguồn gốc: đây là tín ngưỡng bản địa, không phải hệ thống tính toán du nhập từ phương Bắc.
Lý do thứ hai là cấu trúc: không có bảng tra, không có công thức, không có đầu vào dạng ngày giờ sinh. Thứ vận hành ở đây là quan hệ với các nhân vật và nghi lễ, không phải phép tính.
Lý do thứ ba là mục đích: các môn thuật số hướng tới việc biết trước và sắp đặt, còn tín ngưỡng này hướng tới quan hệ, sự che chở và không gian cộng đồng.
Lý do thứ tư là cộng đồng: người thực hành, không gian thờ tự và mạng lưới xã hội của hai bên khác nhau, dù trong đời sống có chỗ giao nhau.
Gộp chung bốn khác biệt ấy vào một chữ tâm linh làm mất hết thông tin. Gọi đúng tên từng thứ là bước đầu để hiểu bất cứ điều gì về chúng.
Câu hỏi thường gặp
Thờ Mẫu có phải một phần của phong thuỷ hay tử vi không?
Không. Đây là tín ngưỡng bản địa với hệ thống thần linh, nghi lễ và cộng đồng riêng, khác hẳn các hệ thống tính toán du nhập. Việc gộp chung vào một chữ tâm linh làm mất thông tin.
Hầu đồng là gì?
Là nghi lễ trung tâm của tín ngưỡng này, trong đó người hầu lần lượt hoá thân vào các vị trong hệ thống, mỗi giá có trang phục, điệu múa và hành vi đặc trưng, đi kèm âm nhạc chầu văn.
Chầu văn có nghe được ngoài nghi lễ không?
Có. Nhiều nghệ nhân biểu diễn ngoài không gian nghi lễ và thể loại này đã bước vào đời sống âm nhạc đương đại. Đây là cửa vào tốt cho người quan tâm văn hoá.
Vì sao có tranh luận về đúng lối trong cộng đồng?
Vì khi một thực hành sống được công nhận là di sản, nó vừa được bảo tồn vừa chịu áp lực thương mại hoá, và mọi di sản sống đều gặp câu hỏi giữ nguyên hay để tiếp tục biến đổi.
Trang này có khuyên nên tham gia không?
Không. Trang mô tả hiện tượng văn hoá, không bàn về các khẳng định siêu hình và không khuyến khích hay ngăn cản ai tham gia.
