Không quét nhà mùng một, không cắt tóc đầu tháng, không ngồi ngưỡng cửa, không cắm đũa vào bát cơm — kho kiêng kỵ trong đời sống Việt rất lớn và học thuộc thì không xuể.
Nhưng nếu thay vì hỏi kiêng này đúng không, ta hỏi kiêng này ra đời để tránh chuyện gì, thì phần lớn chúng bắt đầu có trật tự.
Nhóm thứ nhất: an toàn và vệ sinh
Nhiều kiêng kỵ có nội dung an toàn rất rõ khi đặt vào bối cảnh cũ. Không cho trẻ chơi gần giếng, gần bếp lửa, gần ao — những điều này không cần giải thích thêm.
Không ngồi hay đứng ở ngưỡng cửa: chỗ ấy là lối đi chung, cản người qua lại, và với nhà có bậc cao thì dễ vấp. Kiêng này cũng có mặt ở nhiều nền văn hoá khác.
Các kiêng kỵ quanh nguồn nước đã nói ở bài về làng: giữ giếng sạch là chuyện sống còn khi chưa có nước máy.
Nhiều kiêng kỵ về thức ăn gắn với bảo quản: món nào không để qua đêm, món nào không ăn khi ôi, món nào không nấu chung. Trước khi có tủ lạnh, những quy tắc ấy là kiến thức an toàn thực phẩm được đóng gói dễ nhớ.
Điểm chung của nhóm này là hậu quả xảy ra nhanh và thấy được, nên quy tắc được củng cố liên tục bằng kinh nghiệm thật.
Nhóm thứ hai: tổ chức và trật tự xã hội
Một nhóm khác không nhắm vào an toàn mà nhắm vào việc giữ trật tự trong nhà và trong cộng đồng.
Các quy tắc về chỗ ngồi trong mâm cơm, về thứ tự mời, về ai được động đũa trước đều thuộc nhóm này. Chúng dạy và duy trì thứ bậc mà không cần ai giảng giải.
Các kiêng kỵ trong dịp lễ tết thường có chức năng giữ không khí: không cãi nhau, không nói chuyện buồn, không đòi nợ. Đặt dưới dạng kiêng thì hiệu lực mạnh hơn là dưới dạng lời khuyên.
Cũng có những quy tắc bảo vệ tài sản chung hoặc phân xử tranh chấp: không chặt cây ở nơi này, không lấy đất chỗ kia. Nhiều kiêng kỵ về cây thiêng thực chất là cách bảo vệ cây và đất.
Nhóm này khó thấy lý do hơn nhóm đầu, vì hậu quả của việc vi phạm là hậu quả xã hội, diễn ra chậm và gián tiếp.
Nhóm thứ ba: ngôn ngữ và biểu tượng
Một nhóm lớn dựa trên sự giống nhau về âm hoặc về hình. Kiêng con số vì âm của nó gần với một từ xấu; kiêng một hành động vì nó giống với động tác trong tang lễ.
Việc cắm đũa dựng đứng trong bát cơm bị kiêng vì nó gợi hình ảnh nén hương cắm trong bát hương. Đây là kiêng theo hình, không phải theo hậu quả.
Kiêng theo âm thì rõ nhất ở các con số và ở tên gọi. Cùng một con số có thể được coi là tốt ở nền văn hoá này và xấu ở nền văn hoá kia, tuỳ theo từ đồng âm trong ngôn ngữ đó.
Chính chi tiết ấy cho thấy bản chất của nhóm này: nó phụ thuộc vào ngôn ngữ cụ thể, nên không thể là một quy luật chung của thế giới.
Nhóm này không có hậu quả vật lý, nhưng có hậu quả xã hội thật: người ta khó chịu khi thấy điều kiêng bị phạm, và cảm giác khó chịu đó là có thật với người trong cuộc.
Nhóm thứ tư: không còn truy được lý do
Có những kiêng kỵ mà không ai còn biết vì sao, kể cả người nghiêm cẩn nhất trong nhà. Chúng tồn tại thuần tuý vì được truyền lại.
Một số trong đó có thể từng có lý do gắn với hoàn cảnh đã biến mất: một loại bệnh, một tập quán canh tác, một sự kiện địa phương.
Một số khác có thể là biến dạng của một quy tắc khác qua nhiều lần truyền miệng, giống hệt hiện tượng dị bản trong thư tịch.
Và một số có thể chưa bao giờ có lý do ngoài việc ai đó đã nói vậy và người khác nghe theo. Đó cũng là chuyện bình thường trong mọi nền văn hoá.
Với nhóm này, thái độ hợp lý là ghi nhận rằng không truy được, thay vì bịa ra một lời giải thích nghe cho có lý — đó cũng là cách các bài khác trên trang này xử lý những chỗ chưa chắc.
Ứng xử với kiêng kỵ trong đời sống hôm nay
Câu hỏi hữu ích đầu tiên là: điều này thuộc nhóm nào. Nếu là an toàn hay vệ sinh thì thường vẫn nên giữ, có khi còn hiểu rõ hơn người xưa nhờ kiến thức hiện đại.
Nếu là tổ chức xã hội thì tuỳ vào việc gia đình mình có còn vận hành theo cách đó không. Nhiều quy tắc thứ bậc đã đổi, và đổi một cách tự nhiên.
Nếu là ngôn ngữ và biểu tượng thì nó không gây hại gì, và việc giữ hay không là chuyện của phép lịch sự trong từng hoàn cảnh. Ở nhà người khác thì theo lệ nhà người ta.
Chỗ cần thận trọng là khi một kiêng kỵ gây thiệt hại thật: hoãn chữa bệnh, bỏ lỡ việc quan trọng, hay tạo áp lực lên người trong nhà, nhất là với phụ nữ trong các dịp sinh nở và tang ma.
Trang này không bảo ai bỏ hay giữ kiêng kỵ nào. Nó đề nghị một việc đơn giản: biết mình đang giữ điều gì và vì lý do gì.
Câu hỏi thường gặp
Kiêng kỵ dân gian có cơ sở không?
Tuỳ nhóm. Nhóm về an toàn và vệ sinh thường có lý do rất rõ trong bối cảnh cũ; nhóm về tổ chức xã hội có chức năng duy trì trật tự; nhóm dựa trên âm và hình thì phụ thuộc ngôn ngữ và biểu tượng cụ thể.
Vì sao cùng một con số mà nơi coi là tốt nơi coi là xấu?
Vì nhóm kiêng theo âm phụ thuộc vào từ đồng âm trong từng ngôn ngữ. Chính điều đó cho thấy nó không phải quy luật chung của thế giới.
Vì sao kiêng cắm đũa dựng trong bát cơm?
Vì hình ảnh ấy gợi nén hương cắm trong bát hương. Đây là kiêng theo hình, thuộc nhóm biểu tượng chứ không phải nhóm hậu quả vật lý.
Gặp kiêng kỵ không rõ lý do thì sao?
Ghi nhận rằng không truy được lý do, thay vì bịa ra một giải thích nghe cho có lý. Một số kiêng từng có lý do gắn với hoàn cảnh đã biến mất, một số là biến dạng qua truyền miệng.
Khi nào thì kiêng kỵ trở nên có hại?
Khi nó gây thiệt hại thật: hoãn việc chữa bệnh, bỏ lỡ việc quan trọng, hoặc tạo áp lực lên người trong nhà, nhất là trong các dịp sinh nở và tang ma.
