Mở mục lục một tủ sách thuật số, ta sẽ thấy tên những nhân vật rất xưa và rất lớn đứng trên bìa hàng loạt cuốn. Nếu tin hết thì phải kết luận rằng vài người đã viết ra gần như toàn bộ truyền thống.
Giới nghiên cứu văn bản gọi hiện tượng này là thác danh hay nguỵ tác, và nó phổ biến tới mức phải coi là một quy ước của thời đại chứ không phải hành vi cá biệt.
Vì sao người ta gán tên người khác
Trong một xã hội trọng cổ, giá trị của một bản văn phụ thuộc nhiều vào chỗ nó nối được với truyền thống nào. Một cuốn sách mới tinh, không gốc gác, rất khó được đọc và lưu truyền.
Gán cho một nhân vật lớn là cách nhanh nhất để giải quyết điều đó. Nó vừa cho bản văn một chỗ đứng, vừa báo cho người đọc biết nên đọc nó theo dòng nào.
Có khi việc gán không hề mang ý lừa dối. Người viết tự coi mình đang nối lại và làm sáng ý của bậc thầy, nên để tên thầy lên đầu là một cử chỉ khiêm nhường theo chuẩn mực thời đó.
Cũng có khi là chuyện thị trường thật sự: sách có tên danh tiếng thì bán được, được khắc ván, được chép lại. Sách vô danh thì mai một. Chọn lọc tự nhiên của thư tịch có phần rất thực dụng.
Và có khi tên tác giả chỉ là cách ghi nhận dòng truyền: người ta hiểu rằng đây là sách của học phái gắn với vị ấy, không nhất thiết do chính tay vị ấy viết. Đọc theo nghĩa này thì bìa sách không sai.
Những dấu hiệu giúp đặt lại niên đại
Dấu hiệu thứ nhất là từ vựng. Ngôn ngữ đổi theo thời; một bản văn dùng những chữ hoặc lối nói chỉ phổ biến ở thời sau thì khó có thể ra đời ở thời trước.
Dấu hiệu thứ hai là những thứ được nhắc tới bên trong: địa danh, chức quan, đơn vị đo, tên đồ vật, kỹ thuật. Một bản văn nhắc tới thứ chưa tồn tại vào thời được gán thì tự nó đã trả lời câu hỏi.
Dấu hiệu thứ ba là tư tưởng. Nếu bản văn dùng một khung khái niệm mà ta biết chỉ được hệ thống hoá muộn hơn, thì bản văn ấy khó thuộc về thời sớm hơn.
Dấu hiệu thứ tư là dấu vết trong thư mục. Các bộ thư mục cổ liệt kê sách đương thời; một cuốn không xuất hiện trong thư mục nào trước một mốc nhất định là một dữ kiện đáng chú ý.
Không dấu hiệu nào một mình đủ kết luận. Văn bản học làm việc bằng cách gom nhiều dấu hiệu, và kết luận thường ở dạng nhiều khả năng chứ không phải chắc chắn tuyệt đối.
Nguỵ tác không đồng nghĩa với vô giá trị
Đây là chỗ dễ hiểu lầm nhất. Biết một cuốn sách không do người được ghi tên viết ra chỉ nói về niên đại và tác giả, chứ chưa nói gì về chất lượng nội dung.
Nhiều bản văn được xếp vào nhóm thác danh lại là những tổng kết rất công phu, hệ thống hơn hẳn các bản văn cổ hơn. Người viết sau có lợi thế đứng trên vai nhiều đời trước.
Ngược lại, một bản văn đúng là cổ thật cũng không vì thế mà nội dung đáng tin hơn. Cổ chỉ là một dữ kiện về tuổi, không phải một chứng nhận về giá trị.
Cách đánh giá công bằng là tách hai câu hỏi: bản văn này ra đời khi nào và của ai, và nội dung của nó chặt chẽ tới đâu. Hai câu hỏi cần hai loại bằng chứng khác nhau.
Với người tìm hiểu, điều đáng làm không phải là loại bỏ các sách thác danh, mà là đọc chúng với đúng nhãn: đây là tổng kết của thời nào, phản ánh mối quan tâm của ai.
Hiện tượng này ở thời nay
Cơ chế tương tự vẫn chạy, chỉ đổi hình thức. Một khoá học được giới thiệu là bí truyền của một dòng họ; một cuốn sách nói mình dựa trên bản chép tay chưa từng công bố; một phương pháp mang tên một nhân vật có thật nhưng không để lại bằng chứng liên hệ.
Điểm chung là uy tín được mượn từ một nguồn không kiểm chứng được. Càng khó kiểm thì càng khó bác, và đó chính là điều làm cho cách này tiếp tục hiệu quả.
Một biến thể phổ biến là dịch chuyển thời gian: gán cho một thực hành mới xuất hiện vài chục năm một lai lịch hàng nghìn năm. Người nghe ít khi hỏi bằng chứng vì câu chuyện nghe hợp lý.
Cách kiểm tra thực dụng là hỏi ba câu: bản văn gốc ở đâu, ai đã xem, và có ai ngoài người đang kể xác nhận không. Ba câu này không mang tính công kích, và người trung thực trả lời được.
Trang này cũng tự ràng buộc mình bằng chính ba câu đó: chỗ nào không truy được nguồn thì nói rõ là chưa truy được, thay vì mượn một cái tên lớn cho chắc ăn.
Đọc một cuốn sách lạ như thế nào
Bắt đầu bằng phần ngoài văn bản: ai làm sách, dựa trên bản nào, in năm nào, có chú thích không. Những thông tin ấy nói rất nhiều trước khi đọc dòng nội dung đầu tiên.
Tiếp theo là đọc thử một đoạn kỹ thuật và xem nó có mạch lạc không. Sách được biên tập cẩn thận thì thuật ngữ dùng nhất quán; sách chắp vá thì cùng một chữ mang hai nghĩa ở hai chương.
Sau đó thử đối chiếu một điểm cụ thể với một nguồn khác. Không cần đối chiếu cả cuốn; một điểm đủ rõ ràng cũng cho biết cuốn sách thuộc dòng nào.
Nếu sách đưa ra một khẳng định lịch sử mạnh, hãy xem nó có dẫn nguồn không. Không dẫn thì ghi nhận như một khẳng định của tác giả, không phải như một sự kiện.
Và giữ một thói quen đơn giản: ghi lại đánh giá của mình ngay trong lần đọc đầu. Vài tháng sau, chính ghi chú ấy sẽ giúp mình khỏi nhớ nhầm một suy đoán thành một điều đã biết chắc.
Câu hỏi thường gặp
Nguỵ tác nghĩa là sách giả à?
Không hẳn. Thuật ngữ này chỉ việc bản văn mang tên một người không phải tác giả thật, thường vì lý do uy tín hoặc vì ghi nhận dòng truyền. Nội dung vẫn có thể rất giá trị.
Làm sao người ta xác định được niên đại thật?
Bằng cách gom nhiều dấu hiệu: từ vựng, những thứ được nhắc bên trong như chức quan hay đơn vị đo, khung tư tưởng, và dấu vết trong các bộ thư mục cổ. Kết luận thường ở dạng khả năng, không tuyệt đối.
Sách cổ hơn thì đáng tin hơn phải không?
Cổ chỉ là dữ kiện về tuổi. Một bản văn muộn có thể chặt chẽ hơn nhiều so với bản văn sớm, vì người viết sau đứng trên tổng kết của nhiều đời.
Gặp lời quảng cáo về bản chép tay bí truyền thì nên làm gì?
Hỏi ba câu: bản gốc ở đâu, ai đã xem, và có ai ngoài người kể xác nhận không. Người trung thực trả lời được, và ba câu này không hề mang tính công kích.
Trang này có đánh giá sách cụ thể không?
Không. Trang trình bày tiêu chí đọc và các dấu hiệu cần chú ý, để mỗi người tự đánh giá cuốn sách trên tay mình.
