Người ngoài tới một lễ hội làng thường thấy hai thứ trái ngược đặt cạnh nhau: bên trong đình là tế lễ nghiêm trang, bên ngoài sân là chen chúc, trò chơi, hàng quán.
Hai phần ấy không phải là sự sa sút của cái thiêng. Chúng là hai nửa vốn đi cùng nhau, và mỗi nửa làm một việc khác nhau cho cộng đồng.
Phần lễ: giữ trật tự và ký ức
Phần lễ gồm các nghi thức tế thần, rước kiệu, dâng lễ vật, đọc văn tế. Nó có trình tự chặt, có người được phân vai, và thường do những người có vị thế trong làng đảm nhiệm.
Nội dung văn tế thường nhắc lại lai lịch vị thần và công trạng của ngài với làng. Mỗi lần tế là một lần kể lại lịch sử địa phương cho cả cộng đồng nghe.
Việc phân vai trong lễ cũng là cách xác nhận thứ bậc: ai đứng chủ tế, ai bồi tế, dòng họ nào giữ vai trò gì. Đây là chỗ cấu trúc xã hội của làng hiện ra rõ nhất.
Vì vậy tranh chấp về vai trò trong lễ hội đôi khi khá gay gắt, và đó không phải chuyện nhỏ mọn: nó là tranh chấp về vị thế trong cộng đồng.
Với người nghiên cứu, phần lễ là nơi đọc được cả tín ngưỡng lẫn cấu trúc quyền lực của một làng.
Phần hội: giải toả và kết nối
Phần hội gồm trò chơi, thi tài, hát, ăn uống và gặp gỡ. Ở nhiều lễ hội, đây mới là phần thu hút đông người nhất.
Các trò chơi thường gắn với kỹ năng sống thật của cộng đồng đó: thi cày, thi bơi thuyền, thi nấu cơm, thi bắt vịt, kéo co. Chúng vừa là giải trí vừa là dịp phô diễn năng lực lao động.
Lễ hội cũng là dịp trai gái các làng gặp nhau, và trong xã hội cũ đó là một trong số ít cơ hội chính thức để điều đó xảy ra.
Về mặt kinh tế, hội là dịp buôn bán, đổi chác, và với nhiều vùng là phiên chợ lớn nhất năm.
Nói cách khác, phần hội giải quyết những nhu cầu rất trần tục, và chính vì thế mà nó đông vui. Không có gì mâu thuẫn khi hai phần ấy diễn ra cạnh nhau.
Lịch lễ hội bám vào mùa vụ
Phần lớn lễ hội ở miền Bắc diễn ra vào mùa xuân, sau Tết và trước vụ mùa. Đó là quãng nông nhàn duy nhất đủ dài để cả làng dành thời gian cho việc chung.
Một số lễ hội rơi vào sau thu hoạch, mang nội dung tạ ơn và chia sẻ. Nhịp này lặp lại ở rất nhiều nền nông nghiệp trên thế giới.
Việc lễ hội bám vào lịch âm khiến ngày dương của chúng thay đổi hằng năm, và điều đó ngày nay gây khó cho người đi làm theo lịch dương.
Sự lệch nhịp ấy là một trong những áp lực lớn nhất lên lễ hội truyền thống hiện nay: người trẻ đi làm xa khó về đúng ngày, nên nhiều nơi phải điều chỉnh.
Quan sát lịch lễ hội của một vùng cũng là cách hiểu nhịp sản xuất của vùng đó trong quá khứ — một thông tin lịch sử khá cụ thể.
Những thay đổi đang diễn ra
Thay đổi rõ nhất là quy mô. Nhiều lễ hội từ chỗ phục vụ một làng nay đón khách thập phương, với số người lớn gấp nhiều lần sức chứa ban đầu.
Kèm theo là thương mại hoá: dịch vụ, hàng quán, phí gửi xe, và ở một số nơi là những thực hành mới được thêm vào để phục vụ khách.
Truyền thông và mạng xã hội cũng đổi cách lễ hội vận hành: một hình ảnh gây tranh cãi có thể lan rộng và tạo áp lực buộc địa phương thay đổi nghi thức.
Có những tranh luận công khai về một số thực hành trong lễ hội, nhất là các nghi thức liên quan tới động vật hoặc có yếu tố nguy hiểm cho người dự. Đó là tranh luận đang diễn ra trong xã hội và bài này chỉ ghi nhận sự tồn tại của nó.
Và có mặt tích cực: sự quan tâm rộng rãi giúp nhiều lễ hội được phục dựng, nhiều nghề thủ công liên quan sống lại, và nhiều tư liệu được ghi chép.
Đi dự một lễ hội với con mắt tìm hiểu
Tới sớm hơn giờ cao điểm sẽ thấy được phần chuẩn bị, và phần đó thường cho nhiều thông tin hơn chính lúc cao trào.
Hỏi người địa phương lớn tuổi về lai lịch lễ hội, và để ý xem họ kể có khác với bảng giới thiệu ở cổng không. Khác biệt ấy là dữ liệu đáng chú ý.
Quan sát ai làm gì: ai được vào trong, ai đứng ngoài, ai chuẩn bị, ai chỉ dự. Cấu trúc xã hội hiện ra qua sự phân công ấy.
Chú ý cả phần mới thêm vào những năm gần đây. Người địa phương thường phân biệt rất rõ cái nào là lệ cũ và cái nào mới có.
Và giữ phép lịch sự cơ bản: xin phép trước khi chụp ảnh nghi lễ, không chen vào khu vực hành lễ, và tôn trọng những chỗ được yêu cầu không quay phim.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lễ hội vừa trang nghiêm vừa náo nhiệt?
Vì đó là hai nửa vốn đi cùng nhau: phần lễ giữ trật tự và ký ức cộng đồng, phần hội đáp ứng nhu cầu giải trí, gặp gỡ và buôn bán. Hai nửa làm hai việc khác nhau.
Vì sao phần lớn lễ hội miền Bắc vào mùa xuân?
Vì đó là quãng nông nhàn sau Tết và trước vụ mùa, thời gian duy nhất đủ dài để cả làng dành cho việc chung.
Vì sao có tranh chấp về vai trò trong lễ hội?
Vì việc phân vai trong lễ xác nhận thứ bậc và vị thế của các dòng họ trong làng. Đó là tranh chấp về vị trí trong cộng đồng chứ không phải chuyện hình thức.
Lễ hội ngày nay khác xưa ở đâu?
Quy mô lớn hơn nhiều so với sức chứa ban đầu, thương mại hoá mạnh hơn, và truyền thông có thể tạo áp lực thay đổi nghi thức. Đồng thời sự quan tâm cũng giúp phục dựng và ghi chép tốt hơn.
Nên cư xử thế nào khi dự lễ hội?
Xin phép trước khi chụp ảnh nghi lễ, không chen vào khu vực hành lễ, tôn trọng những chỗ được yêu cầu không quay phim, và hỏi người địa phương nếu muốn tìm hiểu.
