Đứng trước một ngôi nhà cổ ở đồng bằng Bắc Bộ, người ta hay được nghe giải thích rằng hướng này hợp mệnh, ao kia tụ thuỷ, cây nọ chắn hung khí.
Có một cách giải thích khác, ít huyền bí hơn mà đủ sức giải thích gần hết: khí hậu nhiệt đới gió mùa, vật liệu sẵn có, và kinh nghiệm sống nhiều đời. Bài này đi theo cách đó.
Hướng nhà và mặt trời
Hướng được chuộng nhất cho nhà ở đồng bằng Bắc Bộ là hướng nam hoặc gần nam. Lý do vật lý rất rõ: ở vĩ độ này, mặt trời mùa hè lên cao nên hiên che được nắng đứng bóng, còn mùa đông mặt trời thấp nên nắng lọt vào sâu trong nhà.
Cùng hướng ấy đón được gió nam mát mùa hè và quay lưng lại gió mùa đông bắc lạnh. Một hướng giải quyết cả bốn mùa.
Câu tục ngữ khuyên làm nhà hướng nam vì thế là một lời tổng kết kinh nghiệm khí hậu, được nói gọn thành một câu dễ nhớ.
Đáng chú ý là lời khuyên ấy gắn với vĩ độ và với chế độ gió của miền Bắc. Vào miền Trung và miền Nam, điều kiện khác nên tính toán cũng phải khác.
Đây là một ví dụ điển hình cho điều đã nói ở bài trước: nhiều quy tắc là tri thức địa phương, và mang đi nơi khác thì mất phần lý do.
Mái, hiên và chuyện mưa nắng
Mái dốc là câu trả lời cho lượng mưa lớn: nước thoát nhanh, ngói không đọng nước, kết cấu ít chịu tải hơn.
Hiên rộng che mưa tạt và che nắng chiếu thẳng vào tường, giữ cho tường không bị nung nóng và không bị ẩm. Nó cũng tạo một không gian trung gian mát mẻ, nơi diễn ra phần lớn sinh hoạt ban ngày.
Nhà ba gian với cửa bức bàn mở được toàn bộ mặt trước là một giải pháp thông gió: mở hết ra thì gió xuyên qua nhà, đóng lại thì kín khi rét.
Nền nhà tôn cao hơn sân để tránh nước mưa hắt và nước dâng. Sân gạch thoát nước nhanh và làm chỗ phơi phóng.
Từng chi tiết một đều có thể giải thích bằng mưa, nắng, gió và độ ẩm. Tập hợp lại, chúng tạo thành một giải pháp khí hậu khá hoàn chỉnh cho vùng đồng bằng.
Ao trước, vườn sau và cây cối
Ao trước nhà có nhiều công dụng thực tế cùng lúc: nuôi cá, trữ nước, chỗ rửa ráy, và là nơi lấy đất khi tôn nền. Cái ao thường chính là hố đất đã đào lên để đắp nền nhà.
Về mặt vi khí hậu, mặt nước trước hướng gió giúp làm mát không khí trước khi vào nhà. Đây là hiệu ứng có thật và đo được.
Vườn và tre sau nhà chắn gió mùa đông bắc, cho củi, cho măng, cho vật liệu làm đồ dùng. Bụi tre còn giữ đất và làm hàng rào tự nhiên.
Cây cao trước nhà thì không được chuộng, và lý do thực tế cũng rõ: che nắng mùa đông, cản gió mát mùa hè, rễ phá nền, cành gãy khi bão.
Mô hình ao trước cây sau vì vậy là một cấu hình tối ưu hoá nhiều mục tiêu cùng lúc, được rút ra qua rất nhiều đời thử và sai.
Vì sao lời giải thích huyền học vẫn phổ biến
Khi các lý do vật lý được truyền lại qua nhiều đời, phần giải thích thường rụng trước phần quy tắc. Con cháu nhớ là phải làm thế, mà không còn nhớ vì sao.
Chỗ trống ấy được lấp bằng cách giải thích có sẵn trong kho văn hoá, tức là bằng ngôn ngữ khí, hướng, tụ tán. Cách lấp này rất tự nhiên và không ai cố ý bịa.
Lời giải thích bằng ngôn ngữ ấy cũng có lợi thế: nó ngắn, có uy tín, và không cần giảng giải về vật lý. Với người truyền dạy thì tiện hơn nhiều.
Nhưng nó có cái giá: khi hoàn cảnh đổi, người ta không biết quy tắc nào còn lý do và quy tắc nào đã mất nền. Giữ nguyên tất cả thì có cái vô lý, bỏ hết thì mất phần khôn ngoan thật.
Vì vậy việc truy lại lý do vật lý không phải để bác bỏ truyền thống, mà là cách giữ lại phần còn dùng được của nó.
Đọc kiến trúc cổ cho ra chuyện
Khi tới một ngôi nhà cổ, thử hỏi từng chi tiết giải quyết vấn đề gì: mưa, nắng, gió, ẩm, mối mọt, an ninh, hay sinh hoạt chung của gia đình nhiều thế hệ.
Nhiều chi tiết sẽ lộ ra lý do ngay: độ vươn của mái, chiều cao nền, vị trí bếp tách khỏi nhà chính, chỗ đặt chum nước.
Một số chi tiết mang tính nghi lễ và tổ chức xã hội hơn là vật lý: gian giữa dành cho thờ cúng và tiếp khách, thứ tự các gian theo vai vế. Đó cũng là thông tin, chỉ thuộc loại khác.
Và một số chi tiết thuần tuý là thẩm mỹ của thời ấy. Không phải mọi thứ đều phải có lý do chức năng, và cho rằng phải có thì cũng là một dạng đọc quá tay.
Trang này không tư vấn xây nhà, không nhận xét nhà của ai và không nói hướng nào hợp với người nào. Phạm vi ở đây là đọc hiểu một truyền thống kiến trúc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà Việt xưa hay quay hướng nam?
Ở vĩ độ miền Bắc, hướng ấy cho hiên che được nắng đứng bóng mùa hè, đón nắng thấp mùa đông, hứng gió nam mát và quay lưng gió mùa đông bắc. Một hướng giải quyết cả bốn mùa.
Ao trước nhà có tác dụng gì?
Nuôi cá, trữ nước, chỗ rửa ráy, và thường chính là hố đất đã đào lên để tôn nền. Về vi khí hậu, mặt nước trước hướng gió giúp làm mát không khí trước khi vào nhà.
Vì sao không trồng cây cao trước nhà?
Lý do thực tế: che nắng mùa đông, cản gió mát mùa hè, rễ phá nền và cành dễ gãy khi bão. Những lý do ấy đủ để giải thích mà không cần viện tới cách nói khác.
Vậy các cách giải thích bằng phong thuỷ là sai hết à?
Bài này không nói vậy. Nó chỉ ra rằng phần lớn quy tắc có lời giải thích vật lý đơn giản và đủ, và việc truy lại lý do ấy giúp biết quy tắc nào còn nền khi hoàn cảnh đã đổi.
Trang này có tư vấn xây nhà không?
Không. Trang đọc hiểu truyền thống kiến trúc, không tư vấn xây dựng, không xem hướng và không nhận xét nhà cửa của ai.
