Hỏi nhà anh hướng gì, phần lớn người trả lời ngay. Nhưng nếu hỏi tiếp là đo ở đâu, đo bằng gì, lấy mặt nào làm mặt trước, thì câu trả lời bắt đầu khác nhau.
Bài này đi qua các lựa chọn ẩn trong một câu hỏi tưởng chừng đơn giản, vì chính chúng quyết định kết quả cuối cùng.
Đo mặt nào
Câu hỏi đầu tiên là mặt trước của một ngôi nhà là mặt nào. Với nhà truyền thống có sân và cửa chính rõ ràng thì dễ. Với nhà phố nhiều mặt tiền, hay căn hộ trong toà nhà, thì không hiển nhiên.
Các phái trả lời khác nhau: có phái lấy mặt có cửa chính, có phái lấy mặt thoáng nhất hoặc mặt nhận nhiều hoạt động nhất, có phái với chung cư thì lấy hướng ban công lớn.
Với căn hộ, còn thêm câu hỏi nữa: đo hướng của căn hộ hay của cả toà nhà. Hai cách cho hai kết quả, và không có tiêu chí nằm ngoài hệ thống để phân xử.
Đây là một ví dụ rất rõ của việc một hệ thống cũ gặp bối cảnh mới: khái niệm mặt trước vốn hiển nhiên trong làng xã trở nên mơ hồ trong đô thị.
Với người tìm hiểu, điều đáng ghi nhận là kết luận phụ thuộc vào một lựa chọn ban đầu mà bản thân lựa chọn ấy không được chứng minh, chỉ được quy ước.
Đo bằng gì và sai số thật
La bàn từ chỉ theo từ trường Trái Đất, và từ trường này lệch với trục bắc nam địa lý. Độ lệch thay đổi theo vị trí trên mặt đất và thay đổi chậm theo thời gian.
Ở Việt Nam, độ lệch ấy nhỏ nhưng không bằng không, và nó khác nhau giữa các vùng. Với các bảng chia hướng thành hai mươi tư phần, mỗi phần mười lăm độ, một sai lệch vài độ có thể đẩy kết quả sang ô bên cạnh.
Ngoài ra, kim la bàn bị ảnh hưởng bởi kim loại xung quanh: cốt thép trong bê tông, khung cửa, đường điện, thiết bị. Đứng ở hai chỗ cách nhau vài mét trong cùng một nhà có thể ra hai số khác nhau.
La bàn trên điện thoại còn thêm một tầng vấn đề: nó dựa vào cảm biến từ nhỏ, cần hiệu chuẩn thường xuyên, và dễ nhiễu bởi chính linh kiện trong máy.
Người làm nghề cẩn thận biết những điều này: họ đo nhiều điểm, đo ngoài nhà, tránh chỗ có kim loại. Người đo một lần bằng điện thoại trong phòng khách thì con số ấy có sai số khá lớn.
Hai mươi tư hướng và chuyện làm tròn
Các hệ thống thường chia vòng tròn thành hai mươi tư hướng, mỗi hướng mười lăm độ, đặt tên theo can chi và quẻ. Ranh giới giữa hai hướng là một đường rất mảnh.
Một ngôi nhà nằm gần ranh giới sẽ được xếp vào hướng nào tuỳ theo vài độ, mà vài độ ấy lại nằm trong khoảng sai số của phép đo.
Hệ quả là với những trường hợp giáp ranh, kết luận trở nên bất định về mặt kỹ thuật. Hai người đo cùng một nhà, cùng phương pháp, vẫn có thể xếp vào hai ô khác nhau.
Một số truyền thống có quy tắc riêng cho vùng giáp ranh, coi đó là vị trí không tốt vì lẫn lộn. Cách xử lý ấy giải quyết vấn đề trong khung hệ thống nhưng không giải quyết vấn đề đo lường.
Ghi nhận điều này không nhằm bác bỏ hệ thống. Nó chỉ là quan sát rằng độ chính xác của đầu vào thấp hơn độ mịn của bảng tra, và đó là một bất cân xứng đáng chú ý.
Hướng theo mặt trời: phần có lý do vật lý
Song song với hướng theo bảng tra, có một cách hiểu hướng gắn với mặt trời và gió, và cách này có lý do vật lý kiểm chứng được.
Hướng quyết định lượng nắng vào nhà theo mùa, thời điểm nắng gắt, và khả năng hứng gió mát hay chắn gió lạnh. Những thứ này đo được và tính được cho bất kỳ vị trí nào.
Kiến trúc hiện đại có cả công cụ mô phỏng đường đi mặt trời cho từng địa điểm, cho biết chính xác bóng đổ vào giờ nào ngày nào.
Với người muốn chọn hoặc cải tạo nhà, đây là phần đáng đầu tư thời gian nhất, vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới nhiệt độ trong nhà, tiền điện và độ dễ chịu.
Và nó không mâu thuẫn với truyền thống: như bài trước đã nói, nhiều lời khuyên về hướng trong truyền thống chính là lời tổng kết kinh nghiệm về nắng và gió.
Đặt câu hỏi cho đúng
Khi ai đó nói nhà này hướng xấu, câu hỏi hữu ích là: xấu theo hệ nào, đo ở đâu, và điều gì cụ thể được dự báo.
Nếu câu trả lời là nắng chiều gắt vào phòng ngủ và mùa hè rất nóng, đó là một phát biểu kiểm chứng được và có cách xử lý bằng che chắn, cây xanh, vật liệu.
Nếu câu trả lời là hướng này khắc tuổi gia chủ, đó là phát biểu thuộc lớp khác, và nên được ghi nhận đúng tư cách của nó.
Việc tách hai loại phát biểu ấy giúp một cuộc trò chuyện trong gia đình đỡ căng: phần vật lý thì bàn cách xử lý, phần quy ước thì bàn xem ai tin tới đâu.
Trang này không đo hướng, không nhận xét hướng nhà của ai, và không nói hướng nào hợp với ai. Việc của bài là chỉ ra các lựa chọn ẩn trong một con số tưởng đơn giản.
Câu hỏi thường gặp
Đo hướng nhà thì đo ở đâu?
Các phái trả lời khác nhau: mặt có cửa chính, mặt thoáng nhất, hoặc với chung cư là hướng ban công lớn. Không có tiêu chí nằm ngoài hệ thống để phân xử, nên kết quả phụ thuộc lựa chọn ban đầu.
La bàn điện thoại có dùng được không?
Nó dựa vào cảm biến từ nhỏ, cần hiệu chuẩn và dễ nhiễu bởi kim loại lẫn linh kiện trong máy. Sai số thường lớn hơn người dùng tưởng, nhất là khi đo trong nhà.
Vì sao đứng hai chỗ trong nhà lại ra hai số khác nhau?
Vì cốt thép, khung cửa, đường điện và thiết bị đều làm lệch kim la bàn. Người đo cẩn thận thường đo nhiều điểm và đo ở ngoài nhà.
Nhà nằm giáp ranh hai hướng thì tính sao?
Về kỹ thuật, đó là trường hợp bất định vì sai số đo lớn hơn khoảng cách tới ranh giới. Một số truyền thống có quy tắc riêng cho vùng giáp ranh, nhưng đó là cách xử lý trong khung hệ thống chứ không giải quyết vấn đề đo lường.
Phần nào của chuyện hướng là kiểm chứng được?
Phần liên quan tới mặt trời và gió: lượng nắng theo mùa, giờ nắng gắt, khả năng hứng gió mát hay chắn gió lạnh. Những thứ này tính được cho từng địa điểm cụ thể.
