Người mới tìm hiểu hay ngạc nhiên khi thấy hai thầy nhìn cùng một mảnh đất mà nói hai chuyện khác hẳn. Một người bàn về dáng núi dáng nước; người kia mở la bàn ra tính.
Đó không phải chuyện ai giỏi hơn ai, mà là hai dòng phương pháp khác nhau tồn tại song song từ lâu trong chính truyền thống này.
Dòng hình thế: nhìn bằng mắt
Dòng này đặt trọng tâm vào hình dáng của đất: thế núi, dáng nước, độ dốc, chỗ tụ và chỗ tán, cây cối và chất đất.
Ngôn ngữ của nó giàu hình ảnh, dùng tên con vật và đồ vật để mô tả dáng đất. Cách gọi ấy không phải trang trí mà là công cụ ghi nhớ: một cái tên hình ảnh giúp truyền lại kinh nghiệm nhận dạng địa hình mà không cần bản đồ.
Phần lớn nội dung dòng này quy về các quan sát về nước chảy, gió thổi, nắng chiếu và độ ổn định của đất. Đây là chỗ nó gần với kiến thức địa mạo thực tế nhất.
Điểm yếu là tính chủ quan. Nhận dạng hình thế phụ thuộc mắt người xem, và hai người có thể mô tả cùng một khu đất bằng hai hình ảnh khác nhau.
Cũng vì vậy mà việc học dòng này chủ yếu là đi thực địa nhiều, xem nhiều thế đất, và có người chỉ. Đọc sách không thay được việc đó.
Dòng lý khí: tính bằng số
Dòng này dùng la bàn để đo hướng chính xác, rồi đưa số đo vào các bảng và công thức để suy ra kết luận.
Chiếc la bàn dùng trong nghề có nhiều vòng đồng tâm, mỗi vòng là một hệ phân chia: hai mươi bốn hướng, các quẻ, các can chi, các phân độ nhỏ hơn. Nó thực chất là một bảng tra hình tròn.
Ưu điểm là tính lặp lại: hai người đo cùng một chỗ với cùng một loại la bàn sẽ ra cùng số độ, và nếu dùng cùng bảng thì ra cùng kết luận.
Nhược điểm là nó phụ thuộc hoàn toàn vào bảng đang dùng, mà các phái lại dùng bảng khác nhau. Con số đo thì khách quan, còn việc số đó nghĩa là gì thì hoàn toàn nằm trong quy ước.
Thêm một vấn đề kỹ thuật ít được nhắc: la bàn chỉ theo từ trường, mà từ trường lệch với hướng bắc địa lý và độ lệch ấy thay đổi theo nơi và theo thời gian. Kim loại xung quanh cũng làm lệch kim.
Vì sao hai dòng hay mâu thuẫn
Hai dòng trả lời hai loại câu hỏi khác nhau. Hình thế hỏi mảnh đất này có thế nào; lý khí hỏi hướng này ứng với gì trong bảng.
Khi kết luận trái nhau, mỗi bên có lập luận riêng để bảo vệ phương pháp của mình, và không có toà nào phân xử vì không có tiêu chí chung nằm ngoài cả hai.
Trong thực hành, nhiều người làm nghề dùng cả hai và tự cân nhắc. Cách ấy giải quyết được tình huống cụ thể nhưng không giải quyết được vấn đề phương pháp.
Với người tìm hiểu, sự tồn tại song song của hai dòng là một dữ kiện đáng chú ý: nó cho thấy ngay trong truyền thống cũng chưa thống nhất về việc cái gì mới là yếu tố quyết định.
Đây là quan sát cùng loại với quan sát về sự không hội tụ giữa các môn mệnh lý ở mục trước, và cả hai đều là thứ đáng đưa vào khi đánh giá.
Phần nào có thể kiểm tra được
Phần đo đạc kiểm tra được: hướng, độ dốc, cao độ, khoảng cách tới nguồn nước, hướng gió chủ đạo theo mùa. Đây là các đại lượng vật lý và có thể đo lại.
Phần quan sát địa mạo cũng kiểm tra được ở mức nhất định: chỗ nào từng ngập, đất có ổn định không, mực nước ngầm ra sao. Ngày nay có bản đồ và dữ liệu cho những thứ ấy.
Phần không kiểm tra được là bước từ các số đo ấy sang kết luận về tài lộc, sức khoẻ hay quan hệ gia đình. Bước ấy hoàn toàn nằm trong quy ước của từng bảng.
Một cách đọc tỉnh táo là dùng phần đo được đúng vào việc nó giỏi — chọn chỗ thoáng, tránh chỗ ngập, tận dụng ánh sáng và thông gió — và ghi nhận phần còn lại như một hệ thống ký hiệu.
Những việc ấy trùng khá nhiều với kiến thức về thiết kế và xây dựng hiện đại, chỉ khác ngôn ngữ. Sự trùng ấy không phải bằng chứng cho phần còn lại của hệ thống.
Đọc và học dòng nào
Nếu mối quan tâm là lịch sử và văn hoá, dòng hình thế cho nhiều thứ hơn: nó gắn với cảnh quan thật, với cách người xưa nhìn đất, và với lịch sử định cư của từng vùng.
Nếu mối quan tâm là cấu trúc hệ thống, dòng lý khí thú vị hơn: nó là một bộ máy ký hiệu chặt chẽ, có thể lập bảng, và cho thấy rõ cách tư duy theo lối số.
Nếu mối quan tâm là thực dụng cho nhà cửa của mình, thì phần đáng dùng nhất lại nằm ở kiến thức xây dựng thông thường: thông gió, ánh sáng, thoát nước, độ ẩm, an toàn.
Trang này không dạy bất kỳ dòng nào và không nhận xem đất. Nó mô tả để người đọc biết mình đang nghe ai nói và theo phương pháp gì.
Và như mọi mục khác, ranh giới được giữ nguyên: chỗ nào đo được thì nói là đo được, chỗ nào là quy ước thì gọi đúng tên, và không bước qua giữa hai chỗ ấy mà không báo trước.
Câu hỏi thường gặp
Hình thế và lý khí khác nhau ở đâu?
Hình thế dựa trên quan sát địa hình bằng mắt và mô tả bằng hình ảnh; lý khí dựa trên đo hướng bằng la bàn rồi tra bảng. Một bên chủ quan hơn nhưng gắn với cảnh quan thật, bên kia lặp lại được nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào bảng đang dùng.
La bàn phong thuỷ đo cái gì?
Nó đo hướng từ trường và được chia thành nhiều vòng đồng tâm ứng với các hệ phân chia khác nhau. Thực chất đó là một bảng tra hình tròn gắn với kim la bàn.
Hướng la bàn có bằng hướng bắc thật không?
Không hẳn. Kim la bàn chỉ theo từ trường, lệch với bắc địa lý và độ lệch thay đổi theo nơi và theo thời gian; kim loại xung quanh cũng làm lệch kim.
Hai thầy nói ngược nhau thì ai đúng?
Rất có thể họ theo hai dòng phương pháp khác nhau và không có tiêu chí chung nằm ngoài cả hai để phân xử. Sự tồn tại song song ấy là một dữ kiện đáng chú ý về chính truyền thống.
Phần nào của môn này dùng được cho nhà ở hiện nay?
Phần đo được và có lý do vật lý: thông gió, ánh sáng, thoát nước, tránh chỗ ngập, độ ẩm. Những điều đó trùng với kiến thức xây dựng thông thường, chỉ khác ngôn ngữ.
