Kho quy tắc không gian truyền thống được xây cho làng xã. Phần lớn dân số Việt Nam hôm nay sống trong một bối cảnh khác hẳn: nhà ống, chung cư, ngõ hẹp, quy hoạch do chính quyền và chủ đầu tư quyết.
Câu hỏi thú vị không phải là truyền thống còn đúng hay không, mà là phần nào của nó còn nền, và cái gì đang thay thế phần đã mất nền.
Những ràng buộc mới mà truyền thống chưa gặp
Ràng buộc thứ nhất là mật độ. Nhà sát nhà thì hai mặt bên bị bịt, ánh sáng và gió chỉ vào được từ trước và sau. Toàn bộ tính toán về hướng và về thoáng đều bị giới hạn bởi điều này.
Ràng buộc thứ hai là quy hoạch. Hướng nhà thường do hướng con đường quyết định, và người mua gần như không có lựa chọn.
Ràng buộc thứ ba là chiều cao. Nhà nhiều tầng có tầng trệt và tầng trên với điều kiện rất khác nhau về sáng, gió, nhiệt, trong khi các quy tắc cổ mặc định nhà một tầng.
Ràng buộc thứ tư là hạ tầng. Nước không còn là ao và sông mà là đường ống; gió bị các khối nhà làm xoáy và đổi hướng; nhiệt độ đô thị cao hơn ngoại ô do bê tông tích nhiệt.
Bốn ràng buộc ấy làm nhiều nguyên tắc cũ mất nền, không phải vì chúng sai từ đầu, mà vì thế giới chúng mô tả không còn ở đó.
Phần còn nền và phần chỉ còn hình thức
Còn nền: hướng nắng và thời gian chiếu nắng vẫn quyết định nhiệt độ trong nhà. Thông gió xuyên phòng vẫn là yếu tố lớn nhất cho cảm giác dễ chịu ở khí hậu nóng ẩm.
Còn nền: tránh chỗ trũng vẫn đúng, thậm chí đúng hơn, vì đô thị bê tông hoá làm nước mưa không thấm và dồn về chỗ thấp nhanh hơn.
Còn nền: ẩm và nấm mốc vẫn là vấn đề thật, nên các nguyên tắc về thoáng khí và tránh đọng nước vẫn dùng được nguyên.
Chỉ còn hình thức: nhiều quy tắc về thế đất, về dòng nước, về hình dáng mảnh đất khi áp cho một căn hộ tầng mười hai thì không còn đối tượng vật lý tương ứng.
Phân biệt hai nhóm ấy là việc làm được và đáng làm. Nó cho phép giữ phần khôn ngoan mà không phải giữ cả những thứ đã mất nghĩa.
Kiến thức hiện đại thay thế ở đâu
Nhiều mối quan tâm cổ nay có công cụ chính xác hơn. Đường đi mặt trời tính được cho từng vị trí; bản đồ ngập lụt và dữ liệu thuỷ văn cho biết vùng nào có nguy cơ.
Thông gió tự nhiên đã thành một mảng kỹ thuật có phương pháp tính, và các nguyên tắc cơ bản như mở đối lưu hai phía, tạo chênh lệch áp suất đều dễ áp dụng.
Chất lượng không khí trong nhà, độ ẩm và nấm mốc đều đo được bằng thiết bị rẻ tiền, thứ mà người xưa chỉ có thể suy đoán qua cảm giác.
Về an toàn, các tiêu chuẩn xây dựng ngày nay xử lý những rủi ro mà truyền thống chỉ có thể tránh bằng kinh nghiệm: kết cấu, chống cháy, điện, nước.
Nói cách khác, phần thực dụng của kho tri thức cũ đã có người kế thừa. Điều đó không hạ thấp truyền thống mà đặt nó đúng chỗ trong lịch sử của tri thức.
Vì sao các quy tắc cũ vẫn được giữ
Lý do thứ nhất là quán tính văn hoá: người ta làm theo vì cha mẹ làm vậy, và điều đó tạo cảm giác liên tục với các đời trước.
Lý do thứ hai là giảm lo. Xây nhà là việc lớn, tốn nhiều tiền, không sửa lại được dễ dàng, nên người ta muốn dùng mọi cách có thể để thấy yên tâm.
Lý do thứ ba là quan hệ gia đình. Ý kiến của người lớn tuổi trong nhà thường được diễn đạt bằng ngôn ngữ truyền thống, và làm theo là cách giữ hoà khí.
Lý do thứ tư là thị trường. Khi có người bán dịch vụ, họ cũng bán cả nhu cầu, và điều đó duy trì tập quán bằng động lực kinh tế.
Bốn lý do ấy đều là lý do người thật, và chúng giải thích vì sao tranh luận thuần tuý kỹ thuật ít khi thay đổi được cách người ta làm.
Một cách tiếp cận thực tế
Với việc chọn nhà, ưu tiên các yếu tố kiểm chứng được trước: ngập hay không, nắng chiều vào đâu, thông gió ra sao, kết cấu và hạ tầng thế nào, hàng xóm và đường sá.
Với các yếu tố thuộc truyền thống, nếu chúng không xung đột với các yếu tố trên và không tốn thêm đáng kể, thì việc làm theo là một quyết định cá nhân hoàn toàn hợp lý.
Xung đột xuất hiện khi một quy tắc truyền thống buộc phải hy sinh yếu tố vật lý, ví dụ bịt một hướng thoáng duy nhất. Lúc ấy nên biết mình đang đánh đổi cái gì lấy cái gì.
Và khi chi phí trở nên lớn, cần đặt câu hỏi về tỷ lệ: khoản tiền này mua được gì nếu chi vào cách nhiệt, chống ẩm, hay xử lý thoát nước.
Trang này không tư vấn chọn nhà và không nhận xét nhà cửa của ai. Nó chỉ đề nghị một thói quen: biết rõ mỗi quyết định đang dựa trên loại lý lẽ nào.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc truyền thống nào còn dùng được trong đô thị?
Những quy tắc còn nền vật lý: hướng nắng và thời gian chiếu nắng, thông gió xuyên phòng, tránh chỗ trũng, tránh đọng ẩm. Chúng vẫn ảnh hưởng trực tiếp tới sự dễ chịu và chi phí.
Vì sao nhiều quy tắc cũ mất nền khi vào đô thị?
Vì mật độ cao bịt hai mặt bên, hướng do quy hoạch quyết định, nhà nhiều tầng có điều kiện khác nhau theo tầng, và hạ tầng thay thế ao hồ sông ngòi. Thế giới mà quy tắc mô tả không còn ở đó.
Có công cụ hiện đại nào thay được các mối quan tâm cổ không?
Có. Đường đi mặt trời tính được cho từng vị trí, bản đồ ngập lụt và dữ liệu thuỷ văn cho biết nguy cơ, còn độ ẩm và chất lượng không khí thì đo được bằng thiết bị rẻ tiền.
Làm theo truyền thống có sao không?
Nếu không xung đột với các yếu tố vật lý và không tốn thêm đáng kể thì đó là quyết định cá nhân hợp lý. Cần cân nhắc khi nó buộc phải hy sinh một yếu tố thật, như bịt hướng thoáng duy nhất.
Trang này có tư vấn chọn nhà không?
Không. Trang không tư vấn chọn nhà, không xem hướng và không nhận xét nhà cửa của bất kỳ ai.
