Người mới tìm hiểu thường gặp cú sốc này: đọc hai cuốn sách về cùng một môn, hai cuốn dạy khác nhau, và mỗi cuốn đều khẳng định mình mới là chính truyền.
Phản ứng đầu tiên hay là nghi ngờ có ai đó bịa. Thực ra phân phái là chuyện gần như tất yếu, và hiểu vì sao nó xảy ra giúp đọc các tài liệu này bình tĩnh hơn nhiều.
Truyền khẩu và sổ chép tay
Suốt phần lớn lịch sử, các môn này được truyền từ thầy sang trò bằng lời và bằng sổ chép tay. Không có nhà xuất bản, không có bản in chuẩn, không có cơ chế đối chiếu giữa các vùng.
Mỗi lần chép là một lần có thể sai sót: chép nhầm một chữ, bỏ sót một dòng, hiểu lệch một ký hiệu. Với những bảng đầy con số và ký hiệu thì xác suất sai còn cao hơn văn xuôi.
Ngoài sai sót vô tình, còn có thêm bớt cố ý. Người thầy nào cũng có kinh nghiệm riêng và thường ghi thêm nhận xét của mình vào lề. Vài đời sau, phần ghi lề ấy đã nằm trong thân bài và được coi là gốc.
Chỉ hai cơ chế đó thôi, nhân với vài trăm năm và vài chục vùng, đã đủ tạo ra hàng loạt dị bản. Đây là hiện tượng chung của mọi truyền thống văn bản trước thời in ấn, không riêng gì thuật số.
Vì vậy, câu hỏi bản nào là bản gốc thường không có câu trả lời. Thứ ta có là một chùm dị bản, và công việc của người đọc nghiêm túc là so sánh chúng chứ không phải chọn đại một bản rồi tin tuyệt đối.
Giữ nghề: một động cơ rất thật
Nghề này nuôi người. Và như mọi nghề nuôi người trong xã hội cũ, nó có cơ chế bảo vệ: giữ lại một vài bí quyết, chỉ truyền cho người trong nhà hoặc học trò ruột, dạy phần công khai khác phần cốt lõi.
Cách nói quen thuộc là giữ lại một chiêu. Điều đó nghĩa là bản được truyền ra ngoài có thể cố ý thiếu một mắt xích, và người học theo sách sẽ không bao giờ ghép đủ.
Cũng có chuyện ngược lại: một số bản được viết ra để dạy, nên cố ý đơn giản hoá, và người đọc sau coi bản đơn giản ấy là toàn bộ hệ thống.
Thêm nữa, việc gán tên một nhân vật danh tiếng lên một bản văn là cách quen thuộc để tăng uy tín. Rất nhiều sách mang tên các nhân vật cổ mà giới nghiên cứu cho rằng ra đời muộn hơn nhiều.
Biết mấy động cơ này không phải để hoài nghi tất cả, mà để đọc đúng thể loại. Một cuốn cẩm nang dạy nghề, một bản chép để giữ trong nhà, và một bản in để bán là ba thứ khác nhau về mục đích.
Thích ứng địa phương và tích luỹ kinh nghiệm
Một phần khác biệt không đến từ sai sót mà từ điều chỉnh có lý do. Một quy tắc lập ra ở vùng có mùa và địa hình khác sẽ không khớp khi đem sang vùng khác, và người hành nghề buộc phải sửa.
Chẳng hạn các quy tắc gắn với hướng gió, với mùa mưa, với cách bố trí nhà ở đều phụ thuộc điều kiện cụ thể. Giữ nguyên si một bảng lập ở phương Bắc để dùng ở đồng bằng nhiệt đới thì tự nó đã là một quyết định đáng ngờ.
Người hành nghề lâu năm cũng tích luỹ kinh nghiệm riêng và dần dần điều chỉnh cách làm theo những gì họ cho là hiệu quả. Qua vài đời, những điều chỉnh ấy đóng lại thành một phái.
Đáng nói là quá trình này thường không được ghi lại như một sự sửa đổi. Nó được trình bày như là khôi phục đúng ý cổ nhân, vì trong khung tư duy trọng cổ, nói mình sửa là tự hạ thấp mình.
Người đọc hôm nay nếu biết điều đó sẽ đọc các lời tuyên bố chính truyền theo cách khác: không phải như một tuyên bố lịch sử, mà như một cách khẳng định vị thế trong nghề.
Nhu cầu tạo khác biệt
Khi có nhiều người cùng hành nghề, việc tạo khác biệt là nhu cầu tự nhiên. Một phái mới cần lý do để tồn tại, và lý do thuyết phục nhất là chê cách cũ chưa đủ hoặc đã bị tam sao thất bản.
Cơ chế này quen thuộc ở mọi lĩnh vực, từ võ thuật tới y học tới học thuật. Nó không nhất thiết là xấu — cạnh tranh cũng thúc đẩy người ta hệ thống hoá lại và viết rõ hơn.
Nhưng nó tạo ra một hệ quả cần cảnh giác: các phái thường mô tả nhau không công bằng. Đọc phái A nói về phái B rồi kết luận về phái B là cách nhanh nhất để hiểu sai cả hai.
Thời hiện đại thêm một lớp nữa: nhu cầu thương mại. Một hệ thống được đặt tên riêng, đóng gói thành khoá học, kèm lời hứa rằng đây mới là bản đầy đủ mà nơi khác không có.
Tiêu chí đơn giản để nhìn: một người trình bày rõ mình theo nguồn nào, biết chỗ nào còn tranh cãi, và nói được cả hạn chế của phương pháp mình dùng, thì đáng nghe hơn hẳn người tuyên bố nắm chân truyền duy nhất.
Người đọc nên ứng xử thế nào
Việc đầu tiên là chấp nhận rằng không có bản chuẩn. Đi tìm một cuốn sách đúng tuyệt đối là đi tìm thứ không tồn tại trong loại tài liệu này.
Việc thứ hai là so sánh có hệ thống. Đọc ít nhất hai ba nguồn thuộc các phái khác nhau về cùng một chủ đề, ghi lại chỗ nào trùng và chỗ nào lệch. Phần trùng thường là lõi cổ; phần lệch thường là chỗ đáng tìm hiểu lịch sử.
Việc thứ ba là ghi chú nguồn cho mọi thứ mình học. Học được một quy tắc thì ghi luôn học từ đâu. Sau này gặp mâu thuẫn còn lần lại được, thay vì nhớ mơ hồ là đọc ở đâu đó.
Việc thứ tư là phân biệt câu hỏi. Câu hỏi phái nào đúng thường không trả lời được. Câu hỏi phái này ra đời khi nào, trong hoàn cảnh nào, khác phái kia ở điểm cụ thể nào thì trả lời được và hữu ích hơn nhiều.
Và cuối cùng, giữ khoảng cách với những lời hứa về tính độc quyền. Trong một truyền thống đã trôi qua nhiều thế kỷ với vô số dị bản, ai nói mình giữ bản duy nhất nguyên vẹn thì lời ấy tự nó đã mâu thuẫn với lịch sử của chính truyền thống đó.
Câu hỏi thường gặp
Phái nào là chính truyền?
Câu hỏi này thường không có câu trả lời kiểm chứng được. Các truyền thống này lưu hành bằng sổ chép tay qua nhiều thế kỷ, nên thứ tồn tại là một chùm dị bản chứ không phải một bản gốc duy nhất.
Vì sao nhiều sách mang tên các nhân vật cổ?
Gán tên một nhân vật danh tiếng là cách quen thuộc để tăng uy tín cho văn bản. Giới nghiên cứu cho rằng nhiều cuốn như vậy ra đời muộn hơn nhiều so với nhân vật được nêu tên.
Hai phái dạy ngược nhau thì tin ai?
Ghi nhận cả hai, tìm xem mỗi bên dựa trên nguồn nào và hình thành trong hoàn cảnh nào. Việc chọn tin bên nào là quyết định riêng của mỗi người, và trang này không chọn hộ.
Có phải khác biệt đều do chép sai không?
Không. Bên cạnh sai sót còn có thích ứng địa phương có lý do, tích luỹ kinh nghiệm của người hành nghề, và cả nhu cầu tạo khác biệt trong nghề.
Làm sao biết một người dạy đáng tin?
Một dấu hiệu thực tế: họ nói rõ mình theo nguồn nào, biết chỗ nào còn tranh cãi, và nêu được cả hạn chế của phương pháp mình dùng — thay vì tuyên bố nắm chân truyền duy nhất.
