Nếu chỉ đọc sách cổ, người ta dễ tưởng truyền thống này chảy liên tục từ xưa tới nay. Thực tế thế kỷ vừa qua có những đứt gãy sâu, và phần lớn cái đang lưu hành hôm nay được nối lại sau đó.
Biết đoạn lịch gần này quan trọng không kém biết đoạn xa, vì nó giải thích chính những gì ta gặp trên kệ sách và trên màn hình.
Làn sóng bác bỏ và đứt gãy truyền nghề
Từ cuối thế kỷ mười chín, khi khoa học và kỹ thuật phương Tây vào Đông Á, các môn thuật số bị xếp vào nhóm hủ tục cần bỏ. Phong trào tân học ở nhiều nước trong vùng đều có nội dung phê phán này.
Ở nhiều nơi, phê phán không dừng ở tranh luận mà đi kèm biện pháp hành chính trong một số giai đoạn: hạn chế hành nghề, dẹp bỏ cơ sở thờ tự, thu giữ sách vở. Mức độ và thời điểm khác nhau tuỳ nơi.
Hậu quả rõ nhất là đứt gãy truyền nghề. Một truyền thống dựa vào thầy truyền trò rất dễ tổn thương: chỉ cần một hai thế hệ không truyền được là mắt xích mất, và sách chép tay thất lạc theo.
Cũng trong giai đoạn ấy, chữ Hán và chữ Nôm thôi là chữ viết phổ thông ở Việt Nam. Cả một kho thư tịch bỗng trở nên không đọc được với đa số người, kể cả người quan tâm.
Vì vậy khi các môn này trở lại, chúng không trở lại nguyên vẹn. Thứ nối lại được là những gì còn sách in, còn người nhớ, hoặc còn lưu hành ở nơi khác rồi quay ngược về.
Sự trở lại qua sách dịch
Từ nửa sau thế kỷ hai mươi, một dòng chảy mới xuất hiện: các môn Đông Á được giới thiệu ở phương Tây, viết lại bằng ngôn ngữ và khung khái niệm phương Tây, rồi từ đó dịch ngược về tiếng Việt.
Dòng này mang theo cả ưu lẫn nhược. Ưu là nhiều cuốn được viết mạch lạc, có hệ thống, dễ vào hơn hẳn bản văn cổ. Nhược là các khái niệm đã bị đổi khung, như chữ khí thành năng lượng mà bài trước đã bàn.
Một số nội dung trong dòng này thực ra là sáng tạo hiện đại, được trình bày như truyền thống cổ. Việc pha thêm các yếu tố từ nhiều nguồn khác nhau rồi gọi chung là phương Đông là chuyện xảy ra thường xuyên.
Song song là dòng sách từ các trung tâm Hoa ngữ, gần nguyên bản hơn về thuật ngữ nhưng cũng mang dấu ấn của các phái đương đại đang cạnh tranh nhau ở đó.
Người đọc tiếng Việt hôm nay đứng giữa ba bốn dòng như vậy, thường không có chỉ dẫn nào về việc cuốn trên tay thuộc dòng nào. Đó là lý do bài này tồn tại.
Mạng xã hội đổi cách nội dung lan
Giai đoạn gần nhất có một đặc điểm mới: nội dung lan bằng đoạn ngắn. Một quy tắc vốn có ba điều kiện kèm theo được rút thành một câu mười lăm chữ trên màn hình dọc.
Cơ chế phân phối ưu tiên thứ gây phản ứng mạnh, nên các phiên bản cực đoan, quả quyết, hứa hẹn nhiều thường lan xa hơn các phiên bản dè dặt và có điều kiện.
Thêm vào đó là vòng lặp phản hồi: nội dung nào được xem nhiều thì được làm lại nhiều, nên các cách hiểu phổ biến tự củng cố lẫn nhau bất kể chúng có nền tảng văn bản hay không.
Hệ quả là một hiện tượng dễ thấy: nhiều điều nay được coi là kiến thức truyền thống thực ra chỉ mới phổ biến vài năm, và không truy được về bất kỳ nguồn cổ nào.
Cách tự vệ đơn giản là hỏi nguồn. Không phải để bắt bẻ, mà vì một nội dung có nguồn rõ ràng thì kiểm tra được, còn nội dung không nguồn thì chỉ còn cách tin hoặc không.
Thương mại hoá và những gì nó thay đổi
Khi một thực hành trở thành dịch vụ có giá, nội dung của nó chịu áp lực mới. Khách trả tiền muốn câu trả lời rõ, muốn giải pháp, và muốn cảm giác an tâm; những thứ ấy đẩy nội dung về phía quả quyết hơn.
Áp lực thứ hai là bán kèm. Từ một lời luận đoán tới một sản phẩm hoá giải là một bước ngắn và có lợi về kinh doanh, và bước ấy đã thành chuẩn mực ở nhiều nơi.
Điều đó không có nghĩa mọi người hành nghề đều trục lợi. Có người làm nghề tử tế, nói rõ giới hạn, không hứa hẹn quá tay. Nhưng cấu trúc thị trường thì không thưởng cho sự dè dặt.
Với người tìm hiểu, ranh giới cần chú ý là giữa chỗ người ta mô tả một hệ thống và chỗ người ta bán một giải pháp. Hai việc có thể do cùng một người làm trong cùng một buổi nói chuyện.
Trang này đứng hẳn về phía thứ nhất. Ở đây không có tư vấn cá nhân, không có dịch vụ, và không dẫn sang mua bất cứ thứ gì — chính vì phần mô tả chỉ giữ được sự bình thản khi nó không bán gì cả.
Giai đoạn hiện tại đáng đọc như thế nào
Nên nhìn giai đoạn này như một lớp nữa chồng lên các lớp trước, chứ không phải như phần kết của câu chuyện. Một trăm năm sau, người ta sẽ đọc nội dung hôm nay đúng cách ta đang đọc các bản rút gọn đời trước.
Cũng nên ghi nhận mặt tích cực. Việc số hoá thư tịch và việc dịch thuật nghiêm túc đang mở lại nhiều tài liệu vốn chỉ nằm trong thư viện, và người quan tâm hôm nay tiếp cận được nhiều hơn bất kỳ thời nào.
Song song, giới nghiên cứu lịch sử và văn bản học cũng có nhiều công trình soi lại niên đại và quá trình hình thành các bản văn. Đây là nguồn đáng theo dõi hơn nhiều so với các kênh phổ thông.
Với người chỉ muốn hiểu, một lộ trình hợp lý là đọc phần lịch sử trước, rồi mới tới phần nội dung. Biết một bản văn ra đời thế nào thì đọc nội dung của nó tỉnh táo hơn hẳn.
Và luôn giữ hai câu hỏi tách bạch: truyền thống này nói gì, và những điều nó nói có căn cứ tới đâu. Mục hoài nghi và kiểm chứng của trang dành riêng cho câu hỏi thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều mảng kỹ thuật của các môn này bị mai một?
Vì chúng dựa vào truyền nghề trực tiếp và sổ chép tay. Chỉ cần một hai thế hệ không truyền được là mắt xích mất, và ở Việt Nam còn thêm việc cả kho thư tịch chữ Hán Nôm trở nên khó đọc với đa số.
Sách dịch từ tiếng Anh có đáng đọc không?
Nhiều cuốn viết mạch lạc và dễ vào. Nhưng nên biết rằng khung khái niệm đã bị chuyển đổi, và một phần nội dung trong dòng này là sáng tạo hiện đại được trình bày như truyền thống cổ.
Vì sao nội dung trên mạng hay quả quyết?
Vì định dạng ngắn buộc phải cắt điều kiện, và cơ chế phân phối ưu tiên nội dung gây phản ứng mạnh. Phiên bản dè dặt thường lan kém hơn phiên bản chắc nịch.
Người hành nghề thu phí thì có đáng tin không?
Thu phí là bình thường với bất kỳ nghề nào. Điều đáng chú ý là ranh giới giữa mô tả một hệ thống và bán một giải pháp, vì hai việc ấy có thể diễn ra trong cùng một cuộc trò chuyện.
Trang này có bán dịch vụ hay vật phẩm không?
Không. Trang chỉ trình bày khái niệm, lịch sử và cách đọc; không tư vấn cá nhân, không nhận xem cho ai và không dẫn sang mua bán.
