Hỏi huyền học Á Đông có từ bao giờ, câu trả lời quen thuộc là từ thời các vua thánh, do một nhân vật cổ xưa sáng tạo ra. Câu trả lời ấy gọn, dễ nhớ, và gần như chắc chắn không phải chuyện đã xảy ra.
Thứ ta có bằng chứng là một quá trình dài, nhiều lớp, do rất nhiều người ở nhiều thời khác nhau bồi đắp. Nhìn theo lớp thì nhiều mâu thuẫn trong các sách hôm nay bỗng có lời giải.
Lớp sớm nhất: bói bằng vật, chưa có lý thuyết
Hình thức bói được ghi nhận sớm nhất ở vùng Đông Á là đốt xương thú hoặc mai rùa rồi đọc vết nứt. Người ta khoan lỗ, nung, và diễn giải hình dạng vết rạn hiện ra. Rất nhiều mảnh như vậy đã được tìm thấy, có mảnh còn khắc chữ ghi lại câu hỏi và kết quả.
Điều đáng chú ý là ở lớp này gần như chưa có lý thuyết. Không có hệ thống ngũ hành, không có bảng tương ứng, không có triết học về vũ trụ. Chỉ có một thao tác, một cách đọc dấu hiệu, và một niềm tin rằng dấu hiệu ấy mang thông tin.
Nội dung các câu hỏi khắc lại cũng rất đời: có nên đi săn không, mùa màng thế nào, bệnh này có khỏi không, có nên đánh trận không. Đây là những mối bận tâm cụ thể của một cộng đồng, không phải suy tư siêu hình.
Lớp này quan trọng vì nó cho thấy thực hành có trước lý thuyết. Người ta bói trước, rồi hàng trăm năm sau mới có những bộ khung giải thích vì sao việc bói lại có nghĩa.
Nhiều tranh luận hôm nay bỏ qua thứ tự đó. Người ta tranh cãi về tính đúng đắn của lý thuyết, trong khi lý thuyết vốn được thêm vào sau để hợp thức hoá một tập quán đã tồn tại.
Lớp thứ hai: văn bản và những lớp chú giải chồng lên
Bước ngoặt lớn là khi các phương pháp bói được ghi thành văn bản với hệ thống ký hiệu riêng. Kinh Dịch là ví dụ nổi tiếng nhất, nhưng bản thân nó cũng không phải một khối viết một lần.
Giới nghiên cứu từ lâu phân biệt phần lời quẻ lời hào rất cổ, ngắn và tối nghĩa, với các lớp chú giải và luận bàn triết học được thêm vào về sau. Hai phần ấy khác nhau cả về văn phong lẫn về nội dung tư tưởng.
Phần lời cổ mang dấu vết của một sổ tay bói: câu ngắn, hình ảnh cụ thể, đôi khi chỉ là một mệnh đề rời. Phần chú giải thì đã là triết học, bàn về quân tử, về đạo, về trật tự vũ trụ.
Chính việc chồng lớp này tạo ra hiện tượng quen thuộc: cùng một câu trong sách mà các nhà giải thích khác nhau đọc ra những điều rất khác nhau. Họ không chỉ đọc câu ấy, họ đọc qua lớp chú giải mà họ thừa hưởng.
Với người đọc hôm nay, bài học thực tế là luôn hỏi mình đang đọc lớp nào. Một bản dịch phổ thông thường trộn cả lời gốc lẫn chú giải đời sau vào một mạch liền, khiến người đọc tưởng tất cả cùng một tuổi.
Lớp thứ ba: hệ thống hoá và ghép nối
Giai đoạn tiếp theo là giai đoạn ghép các hệ thống vốn riêng biệt thành một khung lớn. Âm dương, ngũ hành, can chi, các quan sát thiên văn — những dòng này có nguồn gốc khác nhau, rồi được nối lại thành một hệ giải thích thống nhất.
Nhu cầu ghép nối không thuần tuý học thuật. Một triều đình cần lịch chính xác, cần một hệ thống nghi lễ nhất quán, và cần một cách nói về tính chính danh. Một khung vũ trụ thống nhất phục vụ cả ba nhu cầu ấy.
Đây cũng là giai đoạn xuất hiện những bảng tương ứng dày đặc mà hôm nay ta quen gặp: hành nào ứng màu gì, hướng nào, mùa nào, tạng nào, âm luật nào. Nhiều bảng trong số đó được lập trong giai đoạn này chứ không có từ thời xa xưa.
Việc ghép nối để lại dấu vết rõ ràng: những chỗ khớp không đẹp, những ngoại lệ phải thêm vào, những điểm mà các nguồn khác nhau xếp khác nhau. Vị trí đặc biệt của hành thổ trong nhiều bảng là một dấu vết như vậy.
Nhìn ra được các mối hàn ấy là một kỹ năng đọc hữu ích. Chỗ nào hệ thống trơn tru thì thường là phần lõi; chỗ nào phải giải thích vòng vo thì thường là mối nối giữa hai truyền thống khác nhau.
Lớp muộn: chuyên môn hoá và phổ thông hoá
Các thế kỷ sau chứng kiến hai chuyển động ngược chiều. Một mặt là chuyên môn hoá: các môn tách ra thành nghề riêng với bộ quy tắc ngày càng phức tạp, sách vở ngày càng kỹ thuật.
Mặt kia là phổ thông hoá: những bản rút gọn, sách xem ngày, lịch treo tường, cẩm nang dân dụng được in ra hàng loạt và lan tới mọi nhà. Phần lớn cái mà người bình thường biết hôm nay đến từ dòng này, không phải từ các bản văn kỹ thuật.
Quá trình rút gọn có cái giá của nó. Những chữ dè dặt bị cắt, những điều kiện kèm theo bị lược, và một mệnh đề vốn có ba lớp điều kiện trở thành một câu khẳng định chắc nịch.
Thời hiện đại thêm một lớp nữa: sách dịch, rồi sách dịch của sách dịch, rồi nội dung trên mạng viết lại từ những bản dịch ấy. Mỗi vòng lại mất thêm ngữ cảnh và thêm vào một ít diễn giải mới.
Vì vậy khi gặp một khẳng định về truyền thống, câu hỏi hữu ích nhất vẫn là: câu này đến từ lớp nào. Rất nhiều thứ được giới thiệu là cổ xưa thực ra rất mới.
Vì sao truyền thuyết về một tác giả duy nhất vẫn sống
Gán một hệ thống cho một nhân vật thánh hiền là cách làm phổ biến ở nhiều nền văn hoá cổ, không riêng vùng này. Nó cho hệ thống một điểm khởi đầu uy tín và miễn cho người sau phải giải thích quá trình phức tạp.
Với người truyền dạy, câu chuyện một tác giả cũng tiện: nó gọn, dễ nhớ, và tạo cảm giác về một chân lý nguyên vẹn được trao truyền. Một quá trình bồi đắp lộn xộn thì khó kể và nghe kém thiêng hơn nhiều.
Nhưng chính cách kể ấy làm truyền thống trở nên khó đọc. Nếu tất cả là của một người, thì mọi mâu thuẫn trong sách đều phải được giải thích bằng cách nói rằng người đọc chưa hiểu hết. Nếu là nhiều lớp, mâu thuẫn trở thành thông tin.
Nhận ra tính nhiều lớp không làm truyền thống nhỏ đi. Ngược lại, nó cho thấy có bao nhiêu thế hệ đã quan sát, tranh luận, sửa chữa và bổ sung — một công trình tập thể kéo dài, thú vị hơn nhiều so với một phát kiến đơn lẻ.
Trang này không phủ nhận cũng không xác nhận các truyền thuyết về nguồn gốc. Nó chỉ đề nghị đọc chúng như truyền thuyết, và đọc bằng chứng như bằng chứng, rồi giữ hai thứ ở hai ngăn khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vậy Kinh Dịch có phải do một người viết không?
Giới nghiên cứu từ lâu phân biệt lớp lời quẻ lời hào rất cổ với các lớp chú giải và luận bàn thêm vào về sau, dựa trên khác biệt về văn phong và nội dung tư tưởng. Việc quy toàn bộ cho một tác giả duy nhất không được bằng chứng văn bản ủng hộ.
Bói xương thú có liên quan gì tới các môn ngày nay không?
Nó là lớp thực hành sớm, cho thấy việc bói có trước các hệ thống lý thuyết. Các môn ngày nay dùng khung lý thuyết được xây dựng muộn hơn nhiều, nên không nên nói chúng là cùng một thứ.
Vì sao các sách xếp bảng tương ứng khác nhau?
Vì nhiều bảng được lập trong giai đoạn ghép nối các hệ thống vốn riêng biệt, ở những thời kỳ và trường phái khác nhau. Khác biệt giữa các nguồn là dấu vết của quá trình ấy.
Đọc bản dịch phổ thông có đủ không?
Đủ để nắm ý chung, nhưng nên biết rằng bản phổ thông thường trộn lời gốc với chú giải đời sau vào một mạch liền, và thường lược mất những chữ dè dặt của nguyên bản.
Trang này dựa vào nguồn nào?
Bài trình bày những nét lớn đã được giới nghiên cứu thảo luận rộng rãi và cố ý không nêu niên đại hay tên tác giả cụ thể cho những điểm còn tranh luận. Chỗ nào chưa chắc, bài nói rõ là chưa chắc.
